موقع كه من نماز خواندم وقت نماز است ، و مثل اين حديث را عبد اللَّه عبّاس و جابر بن عبد اللَّه انصارى نيز نقل كرده‌اند جز كه در روايت جابر اين قسمت علاوه است ، ( جبرئيل نماز ميخواند و من پشت سر او و مردم پشت سر من ) . فخر : ممكن است از جمله ى « إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » چنين استفاده شود : خواب كه شبيه بمرگ است و هم تاريكى شب كه خود مرگ و بيخبرى از هر چيز است در هنگام طلوع صبح كه بيدارى از خواب و نابودى تاريكى است مشهود هر عقل و خردى است بر قدرت بينهايت خداوندى و نماز در اين وقت خود حياتى است كه مولود بيدارى از خواب و روشنى صبح است و اين نماز و قرائت خود سرمايهء پند و عبرت است از هر تيرگى و ظلمت و جهل و بيخبرى و هم موجب روشنى دل است از رنج خواب و تاريكى ، احتمال ديگر اين است كه چون نماز صبح بطورى كه گفتيم بيشتر وسيله ى روشنائى دل آدمى است به اين جمله وادار شده‌اند بانجام اين نماز به جماعت تا هر يك مشهود ديگرى شوند و نور معرفت حقّ در دل هر يك بوسيلهء ديگرى بتابد و مانند آئينه هاى در برابر يكديگر باشند كه انعكاس نور بيكدگر ميكنند احتمال ديگر اين است كه چون خواب و تاريكى موجب غفلت است و ترسيم خيالات فاسده مثل دوستى دنيا و شهوات ، در صبح كه بيدارى است و روشنى است و توجّه به نماز و قرائت خيالات فاسد از لوح ضمير نابود مىشود و افكار صالح جايگزين آن خواهد شد اين است كه قرآن فجر مشهود است و معلوم . « فَتَهَجَّدْ بِه نافِلَةً » 79 فخر : مازنى گفته است : گمان مكنيد كه تهجّد بيدار شدن بشب است و به نماز بودن تا صبح بلكه تهجّد اين است كه بيدار شوند و به نماز بايستند و بخوابند و باز بلند شوند و نماز بخوانند و بخوابند و بيدار شوند و مشغول نماز شوند كه پيغمبر چنين نماز شب ميخواند . روح البيان : خروسان در سحر گويند : « قم يا ايّها الغافل » تو از مستى نميدانى كسى داند كه هشيار است . « يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً » مجمع : مفسّرين متّفق هستند كه مقصود از مقام