است بعضى مردم كوفيّين اين را منكر شده‌اند و گفته‌اند به اين معنى نيست ولى در اين آيه مقصود اين است كه : آيا براى مؤمنين ظاهر و معلوم نشد كه اگر خدا بخواهد همه ى مردم را هدايت مىكند و علىّ عليه السّلام نيز در معنى اين جمله فرموده است يعنى آيا مؤمنين معرفت و شناسائى پيدا نكردند ، عكرمه گفته است : ابن عبّاس چنين قرائت ميكرده است « أفلم يتبيّن الَّذين آمنوا » و گفته است : آن قرائت ديگر تقصير نويسنده است كه در حال چرت بوده است و بجاى « يتبيّن » « يعلم » نوشته است « 1 » . پس معنى آيه اين است : آيا براى مؤمنين روشن نشد كه كندن كوهها و فراهم كردن زمينها و بسخن آوردن مردگان در قدرت خداوند هست ولى اگر خدا بخواهد همه را هدايت بايمان مىكند با اينكه هيچيك از اين حوادث را ايجاد نكند پس چرا مؤمنين ميخواهند اين تقاضاهاى كافران قبول شود كه شايد آنها مسلمان شوند با اينكه هدايت و گمراهى بقدرت خدا است كه با آيت و معجزه ممكن است كسى را گمراه كند و بىآيت و معجزه كسى را هدايت كند . مجمع : تيأس با تاء نيز قرائت شده است : و فرّاء گفته است : يعنى مگر مؤمنين آن قدر ندانسته‌اند كه ممكن است آينده و حوادث بر خلاف فكر و انتظار - شان باشد و مأيوس باشند از آنچه تا كنون معتقد بودند و منتظر آن ، زجّاج گفته است : يعنى چرا مؤمنين از ايمان اين كافران مأيوس نشده‌اند . و جمله ى « أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّه لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً » يعنى اگر خدا بخواهد همه را ببهشت رهبرى مىكند ، ولى مردم را بوظائفى موظف كرده است تا بموجب استحقاق و اطاعت مزد خود بگيرند . و بعضى گفته‌اند : يعنى اگر خدا بخواهد اجبار و وادارشان مىكند كه

--> ( 1 ) اين نقل كه از ابن عبّاس شده معتبر نيست و از كتاب وحى چنين عملى معقول نيست زيرا رسولخدا صلَّى اللَّه عليه و آله خود مراقبت مينموده و آيا ترا پس از ضبط نويسندگان وحى خود مكرّر چه در نماز و چه در غير نماز ميخوانده و مسلمين مىشنيدند اگر چنين عيبى رخ ميداد همه مىفهميدند و تذكّر ميدادند و اين مطلبى نيست كه بخبر يكتن از روات و يا قرّاء بتوان پذيرفت . ( مصحّح )