« لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ » 19 ابو الفتوح : كلبى گفته است : يعنى آن گفتار خداوند كه در برابر معصيت به اين عالم كسى را گرفتار و مجازات نكند . ابو روق گفته است : مقصود انجام مدّتى است كه براى عالم معيّن شده است . بعضى گفته‌اند مقصود از كلمه « سبقت » وعده ى خداوند است كه كسى را تا بوسيله ى پيغمبران خبردار نكند عذاب نخواهد كرد . [ « يَقُولُونَ لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْه آيَةٌ مِنْ رَبِّه » ابو الفتوح : آنگه حقّ تعالى از روى تحكّم و تعنّت كافران حكايت كرد كه ايشان گفتند چرا انزال نميكند خداى بر محمّد آيتى و علامتى و دلالتى ، و مراد ايشان علامتى بود كه ايشان در نزد آن ناچار به پذيرش گردند بمعرفت . و مراد معجزه نبود « 1 » ] . « إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّه » 20 فخر : چون وحى و قرآن و پيغمبرى پس از چهل سال بىوسائل ظاهرى از پرده ى غيب نمودار شد ، در جواب اعراب كه گفتند چرا نشانه اى از سوى خدا براى پيغمبر نميرسد گفته شده است : كه پيدايش علامت و نشانه نبوّت مثل همين است كه در جلو چشم شما است و از عالم غيب است و سرنوشت الهى است و تفاوتى ندارد كه نشانه ى ديگرى نمودار شود يا نشود ، ولى باز هم بايد در انتظار بود تا از پرده ى غيب چه نمودار شود ؟ سخن ما : 1 - آيت سيزدهم « وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا » تا آخر ، شايد اشاره باشد براى عبرت و پند گرفتن از انحطاط و تحوّل ملَّتها و دولتها و خانواده ها كه با فراهمى وسائل راهبرى و دسترسى براهنمائيهاى پيشوايان ، به آنها توجّه نكردند و انحراف و ستم پيشه كردند و آثار سوء آن دامنگيرشان شد ، چنان كه تاريخ گذشته و حاضر ملَّتهاى شرق و غرب و مسلمان و غير مسلمان اين مطلب را به خوبى روشن مىكند ، و در هر زمان اين گونه حوادث و تحوّل بوده است و خواهد بود ، 2 - آيت چهاردهم « جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ » دنباله ى مطلب گذشته تعقيب شده است كه پس از آن گذشته ها

--> ( 1 ) از « آيه » مرادشان معجزه نبود بلكه عذاب بود مانند امم گذشته كه در صورت مخالفت با پيغمبران عذاب بر ايشان نازل ميشد . ( مصحّح )