مىشده است . 4 - بلخى گفته است : ممكن است مقصود از استفاده ى بعضى از ديگرى آدميزاد باشد كه هر كدام از ديگرى از راهى استفاده مىكردند ، و جنّ منظور نبوده است . « وَبَلَغْنا أَجَلَنَا » 129 طبرى : يعنى هر يك از ديگرى بهره برديم تا دم مرگ . مجمع : حسن و سدّى گفته‌اند : مراد از اجل مرگ است ، و بعضى گفته‌اند : يعنى بميعاد معيّن خود رسيديم كه قيامت است و حشر و هنگام سزا و پاداش . فخر : يعنى اين استفاده تا هنگام مرگ برقرار بود ، كه نوبت محروميّت ، و افسوس و پشيمانى رسيد ولى پشيمانى سودى ندارد ، و بعضى گفته‌اند مقصود از اجل هنگام آزادى عمل و امكان انجام خواسته ها است . « إِلَّا ما شاءَ اللَّه » 129 ابو الفتوح نوشته است : در اين استثناء سه قول گفتند ، بعضى گفتند : مراد روزگار مقدم است از وقت استحقاق عقاب تا بوقت معاقبت آنگه حق تعالى آن را اسقاط فرمايد بتفضّل براى آنكه فايت شده باشد و ثواب بخلاف اين باشد براى آنكه ثواب حق او است ، چيزى اسقاط نكند بل توفير كند بر او به تمام و كمال و قول دوم آن است كه ايشان در آنجا معذب باشند بر يك صفت الا آنچه خداى خواهد كه حال بر ايشان بگرداند از آنكه پوست ايشان بدل كند و عذاب ايشان بنوعى دگر بدل كند ، و وجه سيم آن است كه « ما » بمعنى « من » است يعنى الا آن را كه خداى خواهد كه از دوزخ بيرون آرد از جمله ى مؤمنان فاسق كه چون ايشان را بر معصيت عقاب كرده باشد ايشان را ببهشت برد براى ثواب ايمان و طاعات ايشان . فخر : ابو مسلم گفته است : اين جمله مربوط ببقاى كافران در جهنم نيست و مربوط بجمله ى جلو آن است و معنى چنين است : آنها گفتند : ما باجل خود كه تو معين كرده بودى رسيديم ، مگر آنها كه بمشيّت و اراده ى تو پيش از اجل موعوده مرده‌اند ، و خلاصه آن است كه يعنى همه از يكديگر استفاده كرديم و باجلى كه تو معين كرده بودى رسيديم مگر آن را كه بواسطه ى كفر و گمراهى باجل ناگهان نابود