و آخر ماه‌هاى حرام كه آخر محرّم باشد مدّت مهلت هر دو دسته به آخر رسيد ، سدّى و محمّد بن كعب قرظى گفته‌اند : روز عرفه اين آيات خوانده شد و تا دهم ربيع - الآخر مدّت مهلت چهار ماه به آخر رسيد ، ضحّاك گفته است : پيغمبر با مشركين مكّه و غير آن پيمان برقرار كرد ، و چون سوره ى برائت نازل شد و در روز قربان اعلام شد از آن تاريخ پيمانها نقض شد با چهار ماه مهلت كه آخر آن دهم ربيع الآخر بود . و براى آنها كه پيمان نداشتند ، مهلت تا آخر ماه‌هاى حرام بود كه آخر محرّم باشد . كلبى گفته است : به آنها كه پيمانشان كمتر از چهار ماه بود تا مدّت چهار ماه مهلت داده شد و به آنها كه بيش از چهار ماه مدّت پيمانشان بود با جمله ى « فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ » مهلت داده شد كه تا آخر مدّت پيمان متعرّضشان نشوند . مجمع : اين سوره تمام در مدينه نازل شده است ، و بعضى گفته‌اند دو آيت آخر « لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ » الخ تا آخر اين سوره سال نهم هجرت نازل شد و فتح مكه در سال هشتم بود و حجّ پيغمبر كه به حجّة الوداع مشهور است در سال دهم بود ، قتاده و مجاهد گفته‌اند : اين آخر سوره است كه بر پيغمبر نازل شد عدد آيات اين سوره را صد و بيست و نه و صد و سى گفته‌اند : و ده نام براى اين سوره شمرده - اند : توبه ، برائه ، فاضحه و آخرين اسم سوره ى عذاب است . و همه مفسّرين و ناقلين اخبار اتّفاق كرده‌اند : كه پيغمبر ابو بكر را مأمور قرائت اين آيات كرد براى مشركين و پس از آن اين مأموريت را به على عليه السّلام محول فرمود و آن حضرت به مردم چنين ابلاغ كرد كه من فرستاده ى پيغمبرم و به شما مىگويم كه كافر نبايد داخل خانه ى خدا بشود و مشرك حقّ انجام حج ندارد و كسى برهنه طواف نكند و آن كه با پيغمبر پيمان دارد اعتبار آن تا چهار ماه است و آن كه پيمان ندارد تا آخر ماه‌هاى حرام در امان است و اين آيات را براى آنها قرائت فرمود ، و بعضى گفته‌اند : سيزده آيه از اوّل قرائت شد . فخر : بعضى گفته‌اند : جهت اختصاص علىّ ( ع ) به خواندن آيات برائه براى اعراب آن بوده است كه به رسم عرب رفتار شود ، چون در برقرارى و نقض