گفتار ما بود در توحيد و معنى اراده كه در جمله ى آيه است « وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّه » و خلاصه ى اينها اين آيت قرآن است « بِيَدِه مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ » و هم اين آيه « هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ » و هم اين كلام منسوب بعليّ عليه السّلام « داخل في الاشياء لا بالمزاولة و خارج عن الاشياء لا بالمباينة » . دوّمين سخن ما در اين آيه - چون معنى اراده ى خدا معلوم شد ، ممكن است هدايت و گمراهى در آيه اشاره به اين باشد : هر كس در نهاد و سرشت او بموجب آن قدرت بىنهايت سعادت و هدايت باشد گشاده دل و آسوده خاطر است ، و آنكه بضلالت و گمراهى سرشته شده است آن هم پديده ى قدرت است و خارج از آفرينش نيست و نتيجه وجودى او تنگى سينه و گرفتارى و سختى است ، در اين بيان ما جاى اعتراض است كه اگر هدايت و ضلالت بسرشت و قدرت لا يزال است پس تكليف و ثواب و عقاب براى چى و از كجا است ؟ جواب اين است كه همين هدايت و ضلالت در بعضى موجودات زنده ى غير آدمى بطور مختصر و جزئى تصوّر دارد با اين تفاوت ، كه در آنها اثر هدايت و ضلالت همان نتايج مادّى است ، مثلا حيوان هشيار در زندگى بهره مندتر است از آن كه كند است و كمتر و ديرتر راه كار حياتى خود را مى - يابد . ولى در انسان بواسطه ى عقل و قدرت كه به او عنايت شده است علاوه بر بهره - ها و زيانهاى مادّى كه اندك شباهتى با حيوان دارد ، سود و زيان معنوى براى او هست كه در نتيجه ى به كار بردن عقل به او ميرسد ، و تكاليف و مقرّرات اجتماعى و قوانين زندگى متوجّه بعقل او است و همين است كه مردم ديوانه مشمول مقرّرات و قوانين نيستند مانند حيوانات ، و تكاليف دين و گفتار پيغمبران هم متوجّه بعقلا و مردم توانا است ، و مجانين و مردم عاجز مشمول تكليف نيستند ، و در برابر عقل و قدرت انسان كه موجب توجّه تكليف است به او سرنوشت و تقدير ازلى ملحوظ نيست چون شخص مكلَّف از سرنوشت خود اطَّلاع ندارد كه در تقدير هدايت او است ، يا ضلالتش مقدّر است ، ولى علم و قدرت او را مكلَّف بانجام وظايف مىكند و در برابر آن مسئولش مى - نمايد و همچنان كه در انجام كارهاى مادّى با اينكه اختيار نتيجه ى كار در دست