آن ذليل و بيچاره ميمانند ، 3 - گمراهى از راه رسيدن بمزدهاى دائمى عالم ديگر مانند بهشت و غير آن ، 4 - بمعنى هلاك و نابودى است كه هر كه را خدا بخواهد نابود كند سينه ى او را تنگ كند و در آزارش بدارد ، و در مقصود از جمله ى « صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً » نيز چهار احتمال است : 1 - كنايه است تنگى سينه از مجازات بر كفر و انحراف ، 2 - دل او تنگ و بيقرار مىشود تا راه ببهشت نبرد . 3 - يعنى خودش دل خود را تنگ مىكند از نظر و استدلال و فهم احكام ، 4 - دل او در جهنّم تنگ مى - شود باندوه و ناراحتى ، و چون معلوم است كه مقصود در اين آيه حقيقت معنى گشادگى و تنگى سينه نيست و بايد تأويل بشود ، پس معتقدين بجبر كه ميگويند مقصود از شرح صدر ايمان است كه خدا براى مردم ميخواهد ، و هم تنگى سينه مقصود كفر است كه بخواست خدا است ، در جواب ميگوئيم : چون بايد تأويل شود پس چرا نگوئيم : مقصود از شرح صدر استدلال است و توفيق و آمادگى وسائل و مقصود از ضيّقا حرجا ، شبهات است و ترديد و بيچارگى و آزادى در خودسرى و بيخيالى . امام فخر : اين آيه دليل قطعى است بر اينكه هدايت و گمراهى از خداست و همفكرهاى ما به اين آيه استدلال كرده‌اند بر عقيده ى خود ، و راه استدلال اين است كه انسان در انتخاب كفر و ايمان آزاد است بىتفاوت ، و ترجيح يكى بر ديگرى بواسطه ى عقيده و علم يا گمان است بر مصلحت و امتياز در آن و نقص و ضرر در ديگرى ، و اين عقيده كه داعى و موجب رجحان است البتّه از جانب خدا است ، پس چون خداوند در دل كسى ايجاد كرد اعتقاد به اين كه ايمان مصلحت است مايل و راغب بدين مىشود ، و همين است معنى شرح صدر ، و امّا اگر معتقد شد كه ايمان بمحمّد موجب فساد و تباهى است از آن دلگير و ناراضى مىشود و همين است معنى « يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً » پس نتيجه ى مقصود از آيه اين مىشود : آن را كه خدا مؤمن بخواهد موجبات ترجيح ايمان را در دل او تقويت مىكند ، و براى هر كس كفر بپسندد مناسبات برترى آن را در دل او ميفزايد . « كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ » 126 مجمع : ابن كثير به سكون صاد و فتح عين خوانده و ابو بكر بتشديد صاد با الف و فتح عين « يصاعد » خوانده است ، و ديگر قاريها با تشديد صاد و عين و فتح هر دو خوانده و هم او نوشته است در معنى اين جمله چند احتمال است : 1 - زجّاج