مجمع : ابن كثير « ضَيِّقاً » با تخفيف و سكون ياء قرائت كرده است و ديگران ضيّقا با تشديد و كسر آن ، و مردم مدينه و ابو بكر و سهل « حَرَجاً » با كسر راء خوانده - اند ، و ديگران با فتح راء ، و معنى جمله اين است : آن را كه خدا از راه ثواب و كرامت محروم كند براى سزاى كفرش سينه اش تنگ و در فشار مىشود ، و البتّه اين فشار و تنگنائى مانع ايمان نيست بلكه ممكن است موجب ايمان شود ، چون كسى كه از راهى و جهتى در مضيقه بود ، آن را رها مىكند و به طرف ديگر ميرود ، و معنى ديگرى كه براى اين جمله و جمله ى جلو شده است اين است كه هدايت را بمعنى ابتداء و ثبات بر راه راست دانسته‌اند و معنى اين است : آن را كه خداوند بخواهد به راه راست كه رفته است ثابت و پايدار بدارد ، سينه ى او را گشاده ميدارد كه بر عزم و ايمان خود در اسلام ثابت بماند و دلائل دينداريش تقويت شود ، و آن كس را كه خوار بدارد و در كفر و بدكارى آزاد بگذارد ، از آن عنايتها كه موجب آسايش دل و گشادگى سينه است محرومش ميدارد ، چون خودش بواسطه ى انتخاب كفر خود را از آن عنايتها محروم كرده است اگر اعتراض شود كه بسيار است كافرى كه خوشدل و آسوده خاطر و گشاده سينه است ، جواب آن است كه مقصود آن نيست كه هميشه دلتنگ باشد ، ولى در هنگام شك و ترديد البته گرفتار دلتنگى مىشود ، و نيز معنى ديگر اين جمله - ها چنين است : آن را كه خداوند هدايت بيشتر مقدر كرده باشد چنانچه بمؤمن چنين وعده داده شده است ، سينه و دل او را گشاده و آماده ى آن مىكند ، زيرا مؤمن كه به راه راست ميرود و بصيرت و بينائيش افزون مىشود ، و آن كس كه بسرنوشت و اراده ى خداوند در پيشرفت گمراه است و از زيادى بصيرت محروم چون كه خود را از كوشش بازداشته و نافهم و كجانديشه بوده ، بر آن حال مانده و عوض نشده است تا پيشرفت كند ، البتّه دل و سينه اش تنگ است و در آزار كه ساليان دراز بيك فكر و حال مانده است با اينكه مؤمنين هر روز شادتر و دلآسوده تر هستند . ابو الفتوح : در مقصود از جمله ى يضله چند احتمال است : 1 - بمعنى آزادى در راه بدر رفتن و گناه كردن ، 2 - خوارى بمعنى اينكه چون كافر هستند بمجازات