و بدخيم بودند كه بايستى در فشار عذاب و گرفتارى باشند تا پند و تربيت بپذيرند ، و هم يادآورى است براى اعراب كافر كه سرنوشت خودسرى ، و نافرمانى پيغمبر گرفتارى و نابودى است . امام فخر : در دنباله ى اين جمله يك جمله ى ديگر در تقدير است كه « كذّبه اهلها » باشد و چنين ميفهماند : هر پيغمبرى كه مردم تكذيبش كردند . « إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ » 91 مجمع : « بأساء » سختى در جان است ، و « ضرّاء » گرفتارى در سرمايه است ، حسن بصرى گفته است : « ضرّاء » بيمارى و سختى است ، و « بأساء » گرسنگى است . سدّى گفته است : « بأساء » گرسنگى است و « ضرّاء » فقر و نادارى است . « بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ » 94 روح البيان : يعنى از آن گرفتارى كه داشتند آسوده شان كرديم . و فراوانى و گشايش به آنها داديم ، زيرا كه خوشى بعد از گرفتارى موجب فرمانبرى و شكر گزارى است . « حَتَّى عَفَوْا » 94 مجمع : ابن عبّاس و مجاهد و سدّى گفتند : يعنى تا اينكه عدّه شان زياد شد ، حسن گفته است : يعنى چاق شدند ، أبو مسلم گفته است : رو گردان از شكر و سپاس شدند . « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى » تا « بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ » 95 تفسير حسينى : در حقايق سلمى فرموده كه اگر بندگان گرويدندى بمواعيد من حذر كردندى از مخالفت ، يا بترسيدندى از تهديد من ، دلهاى ايشان را بنور مشاهده ى خود روشنى دادمى كه بركت سماء اشاره بدان است و جوارح و اعضاى ايشان به خدمت خود بياراستمى كه بركت ارض عبارت از آن است ، قطعه : در زمين و آسمان درهاى جود ميگشايند از پى اهل سجود از زمين پرّ اطاعت باز كن بر سماى معرفت پرواز كن فى ظلال : ايمان درست و پرهيزگارى پا بر جاى آدمى را شايسته ى فرخندگى و مهر خداوندى كند چون ايمان برترين نيروى آدمى است كه او را به پيش مىبرد و