گويد : تو خوب مردى هستى ، اين جمله را ميخوانم « وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ » از سوى چپ هوسها و شهوات نفسانى را براى من ميستايد ، من به اين آيه متوسّل ميشوم « وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ ما يَشْتَهُونَ » . تأويلات كاشانى : چون طرف پائين و جهت سفلى ، جايگاه احكام حسّى و تدبيرهاى جزئى زندگى است و علوم طبيعى و رياضى به آن وسيله فهميده مىشود كه همه ى اينها مفيد و صالح براى حيات انسان است ، پس راه شيطان و وسيله ى گمراهى از آن سو نخواهد بود ، و چون جهت بالا راه الهامات حقّ و فيوض روح و روابط ملكوتى است ، پس شيطان را از آن سو بسوى آدمى راه نيست ، اين است كه از چهار طرف ديگر : بمغفرت خدا مغرورش مىكند ، و از فقر فرزند ميترساند و بعبادت و طاعت خوشدلش مينمايد ، و ميل شهوت و هوس در دل او ميفكند . روح البيان : « عَنْ أَيْمانِهِمْ » يعنى از سوى آخرت شكّ در دل آنها ميندازم و ميآرايم براى آنها تا حسد برند بر بزرگان علما و مشايخ زمان و بر گفتار و كردار آنها اعتراض كنند ، و هم از سوى خواسته هاى زندگى كه بيارايم و بتعصّب بتحريكشان كنم كه صحابه و تابعين و مشايخ گذشته را به دو دشمن بدانند و اين مفاد « مِنْ خَلْفِهِمْ » است ، « وَعَنْ أَيْمانِهِمْ » يعنى بواسطه ى كارهاى نيك آنها را به ريا و خودپسندى ميكشم تا شاد شوند و آنها كه مريد هستند جسور شوند بر بىادبى بمرشد و خوددارى از احترام مشايخ تا عاقبت از درجه ى قبول سقوط كنند ، « وَعَنْ شَمائِلِهِمْ » يعنى اعمال زشت را در نظر بنى آدم جلوه مىدهم تا فرمان مشايخ نبرند و در دسته ى مردودين شوند ، و غيرت سطوت و جلال ولايت آنها را نابود كند . « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » 17 ابو الفتوح : حسن بصرى گفت : يعنى از گمان خود چنين ادّعا كردند چنان كه در آيت ديگر است « وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّه فَاتَّبَعُوه إِلَّا فَرِيقاً » يعنى گمان ابليس بر بنى آدم راست شد كه همه پيرو او شدند مگر اندكى ، براى اينكه چون دانست آدم وسوسه مىپذيرد آسوده شد كه اولادش از او ضعيفترند و زود تسليم ميشوند .