راست باشند ، در اين كوشش و رنج نه براى جمعآورى افراد و زيادى پيرو و مطيع و فرمانبردار است كه بخواهد براى خود جاه و مقام پايدار نمايد ، و به همين مناسبت گفته شده است « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه » و « لَوْ شاءَ اللَّه لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى » و « فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ » كه كوشش و غمخوارى و مقاومت تو بايد به - اندازه ى لياقت مردم باشد و تقدير خداوند ، و بيش از آن وظيفه اى ندارى كه بر خود زندگى را تلخ كنى ، و اين مطلب در قرآن مكرر يادآورى شده است مثل « لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ » و « ما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ » . 2 - جمله ى « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه » كنايه است از كمال قدرت ، كه تمام آفرينش در پيشگاه قدرت خدا مانند كلماتى است كه شما بر زبان مىآوريد ، مانند اين آيه « إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » يعنى ايجاد يك موجود به اندازه ى گفتن اين كلمه است « باش و موجود بشو » . 3 - ممكن است اعتراض شود كه چون اين دو جمله : « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّه » و « فَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ » صريح است كه مردم در كفر و ايمان اختيار ندارند ، پس پيغمبر و راهنمائى چه نتيجه دارد ؟ جواب آن است كه عمل پيغمبران مانند ديگر روشهاى پرورش و راهنمائى و آموزش است اگر چه در گياهان و حيوانات باشد ، زيرا در سرشت موجودات آمادگىها و استعدادهاى مختلف نهاده شده است ، كه هر دسته و هر فرد لياقتى دارد غير ديگرى ، و به همان اندازه وسائل به كار افتادن و نتيجه گرفتن از آن استعدادها نيز در آفرينش فراهم شده است ، و همانطور كه براى گياهان مختلف وسائل مختلف پيشرفت و تكامل يافت مىشود و هم براى حيوان و انسان ، و نيز آن وسائل در بعضى بى نتيجه و در بعضى كم نتيجه است و براى عده اى بالاترين اثر مطلوب دارد پيغمبر هم وسيله ى پيشرفت آدمى است كه رهبرى او در بعضى اثر نميكند ، و در عدّه اى نتيجه ى كم دارد ، و مردمانى را هم بكمال آدمى مىرساند . پس در هر آيت قرآن كه كفر و ايمان محوّل بسرنوشت آدمى شده است ، اشاره به همين اختلاف استعداد است و بهرمندى از وسائل ، و براى اين است كه بفهماند : مردم عقل دارند