* ( صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) * - روح البيان : ابو العبّاس بن عطا گفت : مشمولين انعام چند دسته‌اند : 1 - عارفين كه از نعمت معرفت برخوردار هستند 2 - اوليا كه از يقين و صدق و رضا بهره‌مند هستند 3 - نيكان كه نعمت بردبارى و مهربانى به آنها عنايت شده است 4 - مريدان كه بحلاوت اطاعت بسر مىبرند 5 - مؤمنين كه بنعمت استقامت در فكر و كار خود سعادتمند شده‌اند . مجمع : مشمولين انعام آنهائى هستند كه به قرآن فرموده ( الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ ) يعنى مشمولين انعام خدا پيغمبرانند و راستگويان و شهيدان راه حقّ و مردم درستكار . * ( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ ) * - مجمع : حمزه ( عليهم ) با ضمّها خوانده است و بعضى ( عليهمو ) با واو خوانده‌اند . حسن بصرى ( عليهمى ) با يا خوانده است و اعرج با ضمّها و ميم خوانده است و هم با كسرها و ضمّ ميم ( عليهم ) قرائت كرده است و مقصود از ( مغضوب عليهم ) يهود هستند و ( ضالَّين ) مسيحيها هستند . كشف الاسرار : اين سوره را مفتاح الجنّة ناميده‌اند چون بهشت هشت در دارد و اين سوره مشتمل بر هشت قسمت است كه وسيله‌ى باز شدن آنها است : 1 - ذكر ذات بوسيله‌ى * ( ( الْحَمْدُ لِلَّه رَبِّ الْعالَمِينَ ) ) * 2 - ذكر صفات به اين جمله * ( ( الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ ) ) * 3 - ذكر افعال * ( ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ ) ) * 4 - ذكر معاد ( ب * ( إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ) ) * 5 - ذكر تصفيه‌ى نفس بوسيله‌ى * ( ( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ) ) * 6 - ذكر تجليه‌ى نفس بخيرات و نيكيها كه از نتيجه‌ى ( صراط المستقيم ) نصيب سالك مىشود 7 - ياد احوال دوستان و رضاى حقّ از ايشان بجمله * ( ( أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) ) * 8 - اعراض از بيگانگان كه مفاد * ( ( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ) ) * است . سخن ما 1 : در نزول اين سوره كه گفته‌اند دو نوبت بوده است : بمكّه بوده است و مدينه ممكن است بگوئيم چون پيغمبر در مكّه به نماز آن را ميخوانده است و در مدينه بعنوان قرآن قرائت فرموده است از اين جهت گمان كرده‌اند كه دو نوبت