زارع بوده و در آن زمين كار كرده بنا بر احتياط واجب با هم مصالحه كنند ، مگر آن كه بطلان مزارعه از جهت قراردادن تمام حاصل براى مالك زمين باشد كه در اين صورت چيزى را براى عامل ، ضامن نيست و اگر تخم ، مال زارع بوده ، زراعت هم مال او است و بايد اجارهء زمين به صاحب زمين پرداخت شود و بنا بر احتياط واجب بايد نسبت به خرجهايى را كه مالك كرده و كرايه گاو يا حيوان ديگرى كه مال او بوده و در آن زراعت به كار گرفته شده مصالحه كنند . گلپايگانى ، صافى : و بايد اگر زارع به امر مالك كار كرده مالك مزد او و مخارجى را كه كرده و كرايهء گاو يا حيوان ديگرى را كه مال زارع بوده و در آن زمين كار كرده به او بدهد و اگر بذر مال زارع بوده زراعت هم مال اوست و بايد اجارهء زمين را اگر زمين در دست زارع بوده و خرجهايى را كه مالك به امر زارع كرده و همچنين كرايه گاو يا حيوان ديگرى كه مال مالك بوده و در آن زراعت كار كرده به او بدهد . فاضل : و اگر بذر مال زارع بوده زراعت هم مال او خواهد بود و در صورت اوّل لازم است مالك اجرة المثل را به زارع بدهد ، مگر سهم او كمتر از آن باشد ، كه همان مقدار سهم او را بدهند كافى است و چنانچه بطلان مزارعه به جهت اين بوده كه تمام حاصل را براى مالك قرار داده بودند ، چيزى لازم نيست به زارع بدهند و همين طور در صورت دوم ، لازم است زارع اجرة المثل زمين را به مالك بدهد . ( 2 ) [ قسمت داخل پرانتز در رساله آيات عظام : خوئى ، بهجت ، تبريزى ، زنجانى و سيستانى نيست ] ( 3 ) بهجت : بقيّه مسأله ذكر نشده . خوئى ، تبريزى ، سيستانى ، زنجانى : و در هر دو صورت چنانچه مقدار استحقاق معمولى بيشتر از مقدار قرارداد باشد ( سيستانى : و طرف از آن اطلاع داشته باشد ) دادن زيادى واجب نيست . ( 4 ) نورى : در اين فرض لازم نيست زارع چيزى به مالك بدهد . مكارم : مسأله هرگاه بعد از زراعت و قبل از پايان محصول بفهمند مزارعه باطل بوده اگر بذر از صاحب زمين است زراعت متعلق به او است و بايد اجرت زارع را مطابق معمول بپردازد و اگر بذر از زارع باشد زراعت مال اوست و بايد مال الاجاره زمين را مطابق معمول به صاحب زمين بدهد و چنانچه رضايت به باقيماندن زراعت تا پايان مدّت در زمين خود ندهد زارع بايد آن را بچيند ، مگر اين كه اين كار موجب ضرر و زيان او گردد و باقيماندن در زمين و پرداختن مال الاجاره موجب ضرر و زيانى براى مالك نباشد . مسأله 2236 اگر تخم ، مال زارع باشد و بعد از زراعت بفهمند كه مزارعه باطل بوده ، چنانچه مالك و زارع راضى شوند كه با اجرت يا بى اجرت ، زراعت در زمين بماند ، اشكال ندارد و اگر مالك راضى نشود ، پيش از رسيدن زراعت هم مىتواند زارع را وادار كند كه زراعت را بچيند ( 1 ) ؛ و زارع اگر چه راضى شود چيزى به مالك بدهد ، نمىتواند او را مجبور كند كه زراعت در زمين بماند ( 2 ) و نيز مالك نمىتواند زارع را مجبور كند كه اجاره بدهد و زراعت را در زمين باقى بگذارد . ) * اين مسأله ، در رسالهء آيات عظام : بهجت و مكارم نيست ( 1 ) اراكى : اگر مالك راضى نشود ، وادار كردن زارع به چيدن زراعت و همچنين مجبور