مىخواهد بفرمايد جنس عسر اين طور است كه به دنبالش يسر مىآيد ، نه تمامى فرد فرد عسرها ، و بعيد هم نيست كه يسر يا عسر از مصاديق سنتى ديگر باشد ، و آن سنت تحول حوادث و تقلب احوال و بى دوامى همه شؤون زندگى دنيا است . و از زمخشرى حكايت شده كه در كشاف گفته : حرف « فاء » در جمله * ( « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ . . . » ) * فاى فصيحه است ، و زمينه كلام زمينه تسليت دادن و دلخوش كردن رسول خدا ( ص ) به وسيله وعده اى جميل است . وى مىگويد : مشركين رسول خدا ( ص ) و مؤمنين را سرزنش مىكردند به اينكه مردمى فقيرند ، چيزى از مال دنيا ندارند ، به حدى اين زخم زبان اوج گرفت كه به دل شريف آن حضرت افتاد كه نكند اسلام نياوردن مردم و تحقيرشان از مؤمنين به خاطر همين تهى دستى مؤمنين است ، و خداى تعالى براى دفع اين احتمال نعمتهاى بزرگى را كه به آن جناب ارزانى داشته بود به رخش كشيد ، آن گاه اضافه كرد : * ( « فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً » ) * گويا فهماند اين ما بوديم كه به تو داديم آنچه كه خودت مىدانى ، پس از فضل خدا مايوس نباش ، و بدانكه بعد از سختىها گشايشى براى شما خواهد بود « 1 » . و ظاهر گفتار وى اين است كه لام در « العسر » را لام عهد گرفته ، نه لام جنس ، و مراد از يسر هم غنيمتهايى است كه خداى تعالى در سالهاى بعد نصيب مؤمنين كرده . ليكن ما اين حرف را قبول نداريم ، براى اينكه ذهن شريف رسول خدا ( ص ) اجل از آن است كه از حال كفار و علت كفرشان بى خبر باشد ، و نداند كه علت اصلى آن استكبار از حق است ، و خلاصه خدا را كوچكتر از آن مىدانند كه دعوت پيامبرش را بپذيرند ، به شهادت اينكه اين كفار بعد از ظهور شوكت اسلام و پولدار شدن مؤمنين هم ايمان نياوردند ، و خداى تعالى پيامبرش را از اميدوارى به ايمان آوردن اكثر آنان نهى و نوميد كرده ، هم در آيات سوره يس كه در مكه يعنى در ايام فقر مؤمنين نازل شده فرموده : « لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ عَلى أَكْثَرِهِمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ . . . وَسَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » ، و هم در سوره بقره كه در مدينه يعنى در روزگار خوش مؤمنين نازل شده فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 3 » .

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 771 . ( 2 ) البته وعده عذاب ما بر اكثر آنان چون ايمان نمىآورند حتمى و لازم شد . . . و تو چه ايشان را انذار بكنى و چه نكنى يكسان است ، هرگز ايمان نخواهند آورد . سوره يس ، آيه 10 . ( 3 ) كسانى كه كافر شدند براى آنها تفاوت نمىكند كه آنان را بترسانى يا نترسانى ، ايمان نخواهند آورد . سوره بقره ، آيه 6 .