« ذلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ » « 1 » و آيه « لا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ » « 2 » ، و آيه « فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ » « 3 » بر مىآيد كه قرآن منافقين را كافر خوانده . بنا بر اين ، آيه مورد بحث مربوط به طايفه اى از مسلمانان است كه ايمان آورده و داخل مؤمنين بودند ، و بيشتر از مؤمنين واقعى چپ و راست رسول خدا ( ص ) را احاطه مىكردند ، ولى در باطن به بعضى از احكام كه بر رسول خدا ( ص ) نازل شده كفر ورزيدند و اعتنايى به آن نكردند . خداى سبحان در اين آيات توبيخشان كرده كه از احاطه كردن رسول خدا ( ص ) و همواره با آن جناب بودن سودى نخواهند برد ، و نبايد طمع بهشت كنند ، چون از آنانى كه داخل بهشت شوند نيستند ، و نه مىتوانند قضا و قدر خدا را لغو كنند ، و نه خدا را به ستوه آورند . مؤيد اين وجه آيه بعدى است كه مىفرمايد : * ( « إِنَّا لَقادِرُونَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ . . . » ) * كه معنايش به زودى مىآيد . * ( « كَلَّا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ » ) * در اين آيه طمع آنان را رد مىكند كه به هيچ وجه ممكن نيست با كفر داخل بهشت شوند ، و منظور از اينكه فرمود : « ما ايشان را از چيزى خلق كرده‌ايم كه خودشان مىدانند » ، اين است كه ما ايشان را از نطفه خلق كرديم ، و اين جمله مربوط به ما بعد است ، و مجموع آن و جمله ما بعدش رد قبلى را تعليل مىكند . و خلاصه آن تعليل اين است كه : ما آنان را از نطفه خلق كرديم ، كه خودشان هم مىدانند ، وقتى چنين است براى ما آسان است كه آنان را از بين برده ، قومى ديگر بجاى آنان خلق كنيم كه بهتر از آنان و مؤمن باشند ، و چيزى از احكام دين خدا را رد نكنند ، و كسى نيست كه بر قضا و قدر ما سبقت گيرد و ما را عاجز سازد ، تا اين كفار هم طمع كنند از آنان باشند ، و با كفر داخل بهشت گردند و قضاء و قدر ما را نقض كنند . بعضى « 4 » از مفسرين گفته‌اند : كلمه « من » در جمله * ( « مِمَّا يَعْلَمُونَ » ) * معناى لام تعليل

--> ( 1 ) اين به خاطر آن است كه آنها نخست ايمان آوردند سپس كافر شدند لذا بر دلهاى آنها مهر نهاده شده . سوره منافقين ، آيه 3 . ( 2 ) ( بگو ) عذرخواهى نكنيد ( كه بيهوده است چون ) شما بعد از ايمان آوردن كافر شديد . سوره توبه ، آيه 66 . ( 3 ) اين عمل ( روح ) نفاق را در دلهايشان برقرار ساخت . سوره توبه ، آيه 77 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 65 .