گفته‌اند : مراد ملائكه حفظه است . و بعضى « 1 » گفته‌اند : مراد فرشته موكل بر ارواح است . و ليكن هيچ يك از اين اقوال دليلى بر گفته خود ندارند . بعضى « 2 » هم گفته‌اند : مراد از آن جبرئيل است . و بعضى « 3 » گفته‌اند : أرواح مردم است ، كه با ملائكه در يك صف مىايستند ، و اين در خصوص ايامى است كه نفخه اول دميده شده ، و نفخه دوم دميده نشده ، و ارواح به اجساد برنگشته‌اند . بعضى « 4 » هم گفته‌اند : مراد قرآن است ، و منظور از ايستادن قرآن ، ظهور آثار آن در آن روز است كه سعادت مؤمنين و شقاوت كفار به وسيله قرآن در آن روز ظاهر مىشود . ولى اين سه نظريه صحيح نيست ، براى اينكه هر چند كه كلمه روح در كلام خداى تعالى بر هر سه معنا اطلاق شده ، و ليكن در هر جا با يك قيد آمده ، مثلا فرموده : « وَنَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي » « 5 » ، و يا فرموده : « نَزَلَ بِه الرُّوحُ الأَمِينُ » « 6 » ، و يا فرموده : « قُلْ نَزَّلَه رُوحُ الْقُدُسِ » « 7 » ، و يا فرموده : « فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا » « 8 » ، و يا فرمود : « وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا » « 9 » ، و ليكن در آيه مورد بحث روح مطلق آمده ، علاوه بر اين دو قول اخير تحكمى است روشن . و كلمه « صفا » حالى است از روح و ملائكه ، و اين كلمه مصدرى است كه اسم فاعل از آن اراده شده ، و حالت صافين را مىرساند ، و چه بسا از مقابله اى كه ميان روح و ملائكه انداخته استفاده شود كه روح به تنهايى يك صف را ، و ملائكه همگى يك صف را تشكيل مىدهند . و جمله * ( « لا يَتَكَلَّمُونَ » ) * بيانى است براى جمله * ( « لا يَمْلِكُونَ مِنْه خِطاباً » ) * و ضمير فاعل در آن به همه اهل محشر بر مىگردد ، چه روح ، چه ملائكه ، چه انس ، و چه جن ، و سياق بر اين معنا شاهد است . ولى بعضى « 10 » گفته‌اند : ضمير به روح و ملائكه بر مىگردد . بعضى « 11 » ديگر گفته‌اند : به

--> ( 1 و 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 20 . ( 4 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 20 . ( 5 ) دميدم در او از روحم . سوره حجر ، آيه 29 . ( 6 ) روح الامين به او نازل شد . سوره شعراء ، آيه 193 . ( 7 ) بگو روح القدس آن را نازل كرده . سوره نحل ، آيه 102 . ( 8 ) پس فرستاديم به سوى او روح خود را . سوره مريم ، آيه 17 . ( 9 ) و اين چنين ما به سويت وحى كرديم روحى از امر خود را . سوره شورى ، آيه 52 . ( 10 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 20 . ( 11 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 21 .