مردم بر مىگردد ، ولى اينكه جمله « لا يتكلمون » با جمله « لا يملكون » در يك سياق قرار دارند ، با هيچ يك از اين دو قول نمىسازد . و جمله « * ( إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَه الرَّحْمنُ ) * » بدل است از ضمير فاعل در * ( « لا يَتَكَلَّمُونَ » ) * و مىخواهد بيان كند چه كسانى در آن روز با اذن خدا سخن مىگويند ، پس جمله مذكور به ظاهر اطلاقش در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِه » « 1 » . * ( « وَقالَ صَواباً » ) * يعنى « قال قولا صوابا » ، تنها كسانى حق سخن گفتن دارند كه خدا اذنشان داده باشد و سخنى صواب بگويند ، سخنى كه حق محض باشد ، و آميخته با باطل و خطا نباشد ، و اين جمله در حقيقت قيدى است براى اذن خدا ، گويا فرموده و خدا اذن نمىدهد مگر به چنين كسى . و در نتيجه آيه شريفه در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ » « 2 » . و بعضى گفته‌اند : جمله * ( « إِلَّا مَنْ أَذِنَ . . . » ) * استثنايى است از كسانى كه در باره آنان سخن گفته مىشود ، و مراد از صواب ، توحيد و كلمه « لا إله الا اللَّه » است . و معناى آيه چنين است : آن روز در باره حق كسى سخن نمىگويند مگر در باره حق كسى كه خدا براى او اجازه داده باشد ، و آن شخص در دنيا صواب گفته باشد ، يعنى به كلمه « لا إله الا اللَّه » شهادت داده باشد ، و اين آيه در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى » « 4 » . ليكن اين نظريه درست نيست ، به دليل اينكه عنايت كلامى در اين مقام به نفى اصل خطاب و تكلم است ، حال متكلم هر كه مىخواهد باشد ، و نمىخواهد تكلم در باره تمامى افراد را حتى آنهايى را كه جواز تكلم در موردشان مسلم است نفى كند ، پس استثناشدگان متكلمينى هستند كه در اصل تكلم ماذونند ، و آيه متعرض اين معنا كه در باره چه كسانى تكلم مىشود نيست .

--> ( 1 ) آن روزى كه فرا رسد هيچ كس جز به اجازه او سخن نمىگويد . سوره هود ، آيه 105 . ( 2 ) كسانى كه مشركند و غير خدا را مىخوانند حق شفاعت ندارند ، مگر كسانى كه با داشتن علم به حق شهادت دهند . سوره زخرف ، آيه 86 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 21 . ( 4 ) شفاعت نمىكنند مگر براى كسى كه خدا پسنديده باشد . سوره انبياء ، آيه 28 .