پس ترس و اميدشان همه از خدا است ، اگر از روز قيامت هم مىترسند بدان جهت است كه روز پروردگارشان است ، روزى است كه خدا به حساب بندگانش مىرسد ، و جزاى اعمال ايشان را مىدهد . و اگر در آيه * ( « وَيَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّه مُسْتَطِيراً » ) * نسبت ترس آنان را به خود قيامت داد ، براى اين بود كه گوينده اين سخن خود آنان نبودند ، بلكه خداى تعالى است كه قبل از اين آيه شدايد آن روز را به خودش نسبت داده ، و فرموده بود : * ( « إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ سَلاسِلَ . . . » ) * . و كوتاه سخن اينكه : مساله خوفى كه اين طايفه در گفتار خود آوردند ، خوف در مقام عمل است ، چون حساب عمل بنده با خدا است ، و بندگى لازمه لا ينفك انسان است ، انسان به هر درجه از كمال برسد ، و حتى به مقام عصمت و بىگناهى هم اگر برسد ، باز هم بنده است ، و بنده ممكن نيست از خوف پروردگارش تهى باشد ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ » « 1 » . * ( « فَوَقاهُمُ اللَّه شَرَّ ذلِكَ الْيَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً » ) * « وقايه » به معناى حفظ كردن و از اذيت جلوگيرى نمودن است ، و وقتى گفته مىشود : « فلان لقى فلان بكذا » ، معنايش اين است كه با او به چنين وضعى رو به رو شد ، و كلمه « نضرة » به معناى بهجت و خوشرويى ، و كلمه سرور در مقابل اندوه است . و معناى آيه اين است كه خداى تعالى ايشان را حفظ و شر آن روز را از ايشان منع كرد ، و با بهجت و سرور با ايشان روبرو شد ، پس اين طايفه در آن روز خوشحال و مسرورند ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود « وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ » « 2 » . * ( « وَجَزاهُمْ بِما صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِيراً » ) * منظور از « صبر » صبرشان در برابر مصيبت ، و در برابر اطاعت ، و از معصيت است ، چون اين طايفه در زندگى دنيا به جز وجه پروردگارشان طلبى نداشتند ، اراده او را بر خواست خود مقدم مىداشتند ، در نتيجه در برابر آنچه او براى آنان مقدر كرده بود ، و هر محنت و مصيبتى كه براى آنان خواسته بود صبر مىكردند ، و نيز بر امتثال هر فرمانى كه به ايشان داده بود ، و بر ترك هر عملى كه ايشان را از آن نهى كرده بود صبر مىكردند ، هر چند كه با خواست خودشان مخالف بود ، و لذا خداى تعالى مشقت و زحمتى را كه در راه بندگى او

--> ( 1 ) برگشتشان به سوى ما و حسابشان به عهده ماست . سوره غاشيه ، آيه 26 . ( 2 ) در آن روز صورتهايى شاداب و مسرورند ، سوره قيامت ، آيه 22 .