و احيايى بعد از موت نباشد . مىفرمايد : نه ، او گمان نمىكند كه ما استخوانهايش را جمع نمىكنيم ، بلكه مىخواهد مساله بعث را تكذيب كند تا به اين وسيله پيش روى خود را در مدت عمرش باز كند ، چون وقتى بعث و قيامتى نباشد ، انسان چه داعى دارد با قيد و بند تقوى و ايمان دست و پاى خود را ببندد . اين آن معنايى است كه سياق آيه به آيه مىدهد ، و مفسرين وجوه ديگرى در معناى آيه گفته‌اند ، كه هم از فهم بدور است ، و هم با سياق سازگارى ندارد ، و لذا از نقل آنها صرفنظر كرديم . در آيه شريفه مىتوانست به ضمير انسان اكتفاء كند و بفرمايد : « بل يريد أن يفجر امامه - بلكه او مىخواهد آزاد باشد » ، ولى كلمه « انسان » را آورد ، تا در توبيخ و سركوبى او مبالغه كرده باشد ، و به همين منظور اين كلمه را در اين آيه و آيات بعد از آن ، چهار بار تكرار كرد . * ( « يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ » ) * از ظاهر اين آيه بر مىآيد كه بيان جمله * ( « بَلْ يُرِيدُ الإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَه » ) * باشد ، در نتيجه مىفهماند بيهوده نگفتيم * ( « بَلْ يُرِيدُ الإِنْسانُ . . . » ) * ، بلكه از سؤال او يعنى * ( « أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ » ) * اين معنا پيداست ، و نيز پيداست كه سؤالش سؤال تكذيب است ، مىخواهد بگويد اصلا روز قيامتى نيست ، نه اينكه به آن ايمان داشته باشد و بخواهد از تاريخ وقوعش آگاه شود ، چون اگر انسان سر تكذيب نداشته باشد ، وقتى به سوى ايمان و تقوى دعوت مىشود ، و به چنين خبر عظيمى تهديد مىگردد ، و آيات بينات و ادله قاطعه هم بر صحت آن دعوت و آن تهديد دلالت مىكند ، بايد از چنان خطرى بر حذر شود و خود را به ايمان و تقوى مجهز نموده ، آماده لقاى آن روز گردد ، حال چه اينكه آن روز نزديك باشد و چه دور ، براى اينكه هر آنچه آمدنى و شدنى است نزديك است ، ديگر معنا ندارد بپرسد قيامت چه وقت قيام مىكند ، پس اين سؤال جز به انگيزه تكذيب و استهزا نمىتواند باشد . * ( « فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ وَخَسَفَ الْقَمَرُ وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ » ) * در اين آيه چند نشانه از نشانه هاى قيامت ذكر شده ، منظور از « برق بصر » تحير چشم در ديدن و دهشتزدگى آن است ، و منظور از « خسوف قمر » بىنور شدن آن است . * ( « يَقُولُ الإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ » ) * يعنى كجاست گريزگاه ، در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه با اينكه روز قيامت روز ظهور سلطنت الهى است ، و هر انسانى مىداند مفر و فرارى نيست ، چطور مىپرسد * ( « أَيْنَ