الْمَفَرُّ » ) * ؟ جواب اين سؤال آن است كه در سؤالهاى مشابه اين سؤال مكرر خاطرنشان كرديم كه اين گونه سخنان در روز قيامت از باب ظهور ملكات آدمى است ، كسى كه در دنيا وقتى در شدت قرار مىگرفت ، يا مهلكه اى تهديدش مىكرد ، ( بدون توسل به خداى تعالى ) در جستجوى مفرى مىگشت ، آن روز هم ناخودآگاه مىپرسد : * ( « أَيْنَ الْمَفَرُّ » ) * هم چنان كه در اثر ملكه شدن دروغ در نفس انسانها ، روز قيامت هم با اينكه روز كشف سرائر است بىاختيار مىگويند : « ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَاللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ » « 1 » و « يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّه جَمِيعاً فَيَحْلِفُونَ لَه كَما يَحْلِفُونَ لَكُمْ » « 2 » . * ( « كَلَّا لا وَزَرَ » ) * اين جمله رد آنان در سؤال از مفر است ، و كلمه « وزر » به معناى پناهگاهى چون كوه و قلعه و امثال آن است ، و اين كلام خداست نه تتمه گفتار انسان . « إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ » خطاب در اين آيه به رسول خدا ( ص ) است ، و با اينكه مىتوانست بفرمايد : « و المستقر الى ربك » اگر متعلق كلمه « مستقر » را از خود كلمه جلوتر ذكر كرد براى اين بود كه افاده حصر كند ، و بفهماند به سوى كسى جز خدا مستقرى نيست ، پس وزر و پناهگاهى هم كه به آن پناهنده شوند ، و آن از ايشان دفاع كند وجود ندارد . توضيح اينكه انسان به سوى خداى تعالى سير مىكند ، هم چنان كه خودش فرمود : « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه » « 3 » ، و نيز فرموده : « إِلى رَبِّكَ الرُّجْعى » « 4 » و همچنين فرموده : « وَأَنَّ إِلى رَبِّكَ الْمُنْتَهى » « 5 » ، پس انسان خواه ناخواه خداى خود را ديدار مىكند ، و سيرش به سوى او مىانجامد ، و هيچ حاجبى كه او را از وى بپوشاند و يا از عذاب وى مانع شود وجود ندارد ، و اما حجابى كه در آيه قرآن ياد شده و فرموده :

--> ( 1 ) سپس پاسخ و عذر آنها چيزى جز اين نيست كه مىگويند به خداوندى كه پروردگار ما است سوگند كه ما مشرك نبوديم . سوره انعام ، آيه 23 . ( 2 ) روزى كه خدا همه آنان راى مبعوث مىكند براى خدا هم قسم مىخورند ، همانطور كه امروز براى شما سوگند مىخورند . سوره مجادله ، آيه 18 . ( 3 ) هان اى انسان تو هر تلاشى كه بكنى به سوى پروردگارت مىكنى ، پس او راى ملاقات خواهى كرد . سوره انشقاق ، آيه 6 . ( 4 ) بازگشت به سوى پروردگارت است . سوره علق ، آيه 8 . ( 5 ) به يقين سرانجام به سوى پروردگارت است . سوره نجم ، آيه 42 .