و سرپيچى از اطاعت خدا ملامت مىكند ، و در روز قيامت سودش مىرساند . بعضى « 1 » گفته‌اند : منظور از نفس لوامه جان آدمى است ، چه انسان مؤمن صالح ، و چه انسان كافر فاجر ، براى اينكه هر دوى اين جانها آدمى را در قيامت ملامت مىكنند ، نفس كافر ، كافر را ملامت مىكند ، به خاطر اينكه كفر و فجورش ، و نفس مؤمن ، مؤمن را ملامت مىكند ، به خاطر كمى اطاعتش ، و اينكه در صدد بر نيامد خيرى بيشتر كسب كند . بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد از نفس لوامه تنها نفس كافر است كه در قيامت او را به خاطر كفر و معصيتى كه در دنيا مرتكب شده ملامت مىكند ، هم چنان كه فرمود : « وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ » « 3 » ، كه البته براى هر يك از اين اقوال وجهى است . و جواب قسم حذف شده ، و آيات بعدى بر آن دلالت دارد ، و تقدير كلام « ليبعثن » است ، و به اين جهت حذف شده كه بر عظمت امر بعث دلالت كند ، هم چنان كه در جاى ديگر در عظمت بعث فرموده : « ثَقُلَتْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ لا تَأْتِيكُمْ إِلَّا بَغْتَةً » « 4 » ، و نيز فرموده : « إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى » « 5 » ، و نيز فرموده « عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ » « 6 » . * ( « أَ يَحْسَبُ الإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَه » ) * كلمه « حسبان » كه مصدر فعل « يحسب » است به معناى ظن ( پندار ) است ، و اگر استخوان را به صيغه جمع آورده و فرمود انسان گمان كرده ما استخوانهايش را جمع نمىكنيم ؟ براى آن بود كه كنايه باشد از زنده كردن همه مردگان ، و استفهام در اين آيه توبيخى است ، و معناى آيه روشن است . * ( « بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَه » ) * بلى ما آن را جمع مىكنيم . و جمله « قادرين » حال از فاعل مدخول « بلى » است ،

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 136 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 394 . ( 3 ) وقتى عذاب را مىبينند ندامت خود را پنهان مىدارند . سوره يونس ، آيه 54 . ( 4 ) حادثه قيامت در آسمانها و زمين سنگين است ، و جز به ناگهانى رخ نمىدهد . سوره اعراف ، آيه 187 . ( 5 ) قيامت آمدنى است ، و من بناى آن دارم كه هم چنان پوشيده اش بدارم ، تا هر كس بدانچه مىكند جزا ببيند . سوره طه ، آيه 15 . ( 6 ) از يكديگر چه مىپرسند از خبر عظيم . سوره نبا ، آيه 1 و 2 .