مىگردد ، و مراد از خواندن از قرآن به مقدارى كه ميسور باشد ، نماز خواندن به مقدارى است مناسب ، با وسعت زمانى كه شبزنده دارى كرده‌اند . و مراد از « نمازى كه مامور شده‌اند به جاى آورند » نمازهاى واجب است ، بنا بر اين ، اگر آيه را مدنى بدانيم منظور همين نمازهاى واجب پنجگانه خواهد بود ، و اگر مكى باشد بايد بگوييم منظور نمازهايى است كه قبل از هجرت واجب بوده ، و مراد از « زكات » زكات واجب است ، و منظور از « قرض دادن آن به خداى تعالى » ، انفاقهاى غير زكات و صدقات مالى است كه در راه خدا داده مىشود . و عطف امر به اقامه نماز و دادن زكات و قرض دادن به خدا به مساله تخفيف ، براى اشاره به اين معنا بوده كه تكاليف دينى هم چنان به وجوب و اهميت خود باقى است ، و خداى تعالى هم چنان به امر آن اعتنا دارد ، پس كسى خيال نكند كه تخفيف از شبزنده دارى به ساير وظائف سرايت كرده ، در حقيقت آيه مورد بحث از اين نظر شبيه به آيه نجوى است ، كه وقتى ( به منظور تخفيف ) حكم صدقه دادن قبل از نجواى با رسول خدا ( ص ) را بر مىدارد ، بلافاصله مساله وجوب نماز و زكات و اطاعت خدا و رسولش را خاطرنشان مىسازد و مىفرمايد : « فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتابَ اللَّه عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا اللَّه وَرَسُولَه » « 1 » . * ( « وَما تُقَدِّمُوا لأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوه عِنْدَ اللَّه هُوَ خَيْراً وَأَعْظَمَ أَجْراً » ) * - كلمه « من خير » بيان « ما » است ، و مراد از « خير مطلق » ، اطاعت است ، چه واجب و چه مستحبّ ، و كلمه « هو » يا ضمير فصل است ، و يا تاكيد ضمير در « تجدوه » است . و معناى آيه اين است كه : هر اطاعتى كه به نفع خود از پيش بفرستيد - يعنى براى اينكه با آن زندگى آخرتى خود را تامين كنيد - نزد خدا آن را خواهيد ديد ، يعنى در روز لقاء اللَّه آن را بهتر از همه كارهاى نيك كه مىكرديد ، و يا بهتر از هر چيزى كه در دنيا باقى مىگذاريد ، و پراجرتر از آن خواهيد يافت . * ( « وَاسْتَغْفِرُوا اللَّه إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * - سوره مورد بحث را با امر به استغفار ختم نمود ، و در اينكه فرمود : « به درستى خدا غفور و رحيم است » اشعارى به وعده مغفرت و رحمت هم دارد ، و بعيد نيست مراد از « استغفار » انجام مطلق طاعات باشد ، چون طاعات وسائلى هستند كه با آن مغفرت خدا شامل حال آدمى مىشود ، پس مىتوان گفت : هر طاعتى استغفار است .

--> ( 1 ) اكنون كه اين كار را نكرديد و خداوند توبه شما را پذيرفت نماز را به پا داريد و زكات را ادا كنيد و خدا و پيامبرش را اطاعت نماييد . سوره مجادله ، آيه 3 .