* ( « يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ . . . » ) * ، بويى از شكر مىدهد ، و از لحنش پيداست كه مىخواهد از آن جناب تشكر كند ، آرى خودش فرموده « وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً » « 1 » * ( « تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَه وَثُلُثَه » ) * - كلمه « أدنى » اسم تفضيل از مصدر « دنو » است ، كه به معناى نزديكى است ، ولى در عرف استعمال اين ماده در موردى شايع شده كه علاوه بر نزديك بودنش به چيزى كمتر از آن هم باشد ، مثلا عدد « نه » و عدد « يازده » هر دو به عدد ده نزديكند ، اما كلمه « أدنى من عشرة » را تنها در پايينتر از ده مثلا « نه » استعمال مىكنند ، نه در بالاتر از آن مثلا « يازده » ، پس معناى جمله * ( « أَدْنى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ » ) * كمى كمتر از دو ثلث شب است . واو عاطفه در جمله « و نصفه و ثلثه » صرفا براى مطلق جمع است ، و مىخواهد بفرمايد خداى تعالى مىداند كه تو در بعضى از شبها كمتر از دو ثلث شب ، و در بعضى از شبها نصف شب ، و در بعضى ثلث شب را به نماز مىايستى . و مراد از « معيت » در جمله « * ( وَطائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ ) * » معيت در ايمان است ، و حرف « من » براى تبعيض است ، و بنا بر اين ، آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه بعضى از مؤمنين نماز شب مىخواندند ، همانطور كه رسول خدا ( ص ) مىخواند . ولى بعضى « 2 » از مفسرين حرف « من » را بيانيه گرفته‌اند ، كه مىدانيد درست نيست . و جمله * ( « وَاللَّه يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ » ) * در مقام تعليل براى جمله * ( « إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ » ) * است ، و معناى مجموع آن دو اين است كه چگونه خدا نداند با اينكه خدا آن كسى است كه خلقت و تدبير منتهى به او است . در اين تعليل مىبينيم تقدير ، يعنى تعيين مقدار شب و روز و ثلث و نصف و دو ثلث آنها را به اللَّه نسبت داده ، نه به نام « رب » ، يا نام ديگر ، و اين براى آن است كه اندازه گيرى مخلوق از شؤون خلقت است ، و خلقت مستند به اللَّه است ، كه هر چيزى به او منتهى مىشود . * ( « عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوه فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ » ) * - كلمه « احصاء » كه مصدر فعل « تحصوه » است ، به معناى به دست آوردن و احاطه يافتن به مقدار هر چيز ، و تعداد آن است و ضمير در * ( « لَنْ تُحْصُوه » ) * به تقدير مستفاد از * ( « يُقَدِّرُ اللَّيْلَ . . . » ) * ، و يا به قيام مستفاد از * ( « تَقُومُ أَدْنى . . . » ) * بر مىگردد ، مىفرمايد : همه شما نمىتوانيد يك سوم و يك دوم و دو سوم شبهاى سال را به خاطر كوتاهى و بلندى آن در ايام سال اندازه گيرى بكنيد ، و مخصوصا

--> ( 1 ) و سعى و تلاش شما مورد قدردانى است . سوره دهر ، آيه 22 . ( 2 ) تفسير روح البيان ، ج 10 ، ص 218 .