دشوارى اين اندازه گيرى وقتى بيشتر مىشود كه كسى بخواهد اول شب بخوابد ، و درست در يك دوم و يا يك سوم و يا دو سوم شب از خواب برخيزد ، مگر اينكه از باب احتياط همه شب را بيدار بماند تا يقين كند آن مقدارى كه مىخواسته بيدار باشد ، بيدار بوده است ، و يا چاره اى ديگر بينديشد . پس مراد از اينكه فرمود : « خدا دانست كه شما نمىتوانيد اين مقادير را به دست آوريد » اين است كه اين احاطه براى عموم شما مكلفين ميسر نيست ، نه اينكه حتى هيچ فردى نمىتواند چنين احاطه اى پيدا كند . و مراد از اينكه فرمود : « به همين جهت بر شما توبه كرد » اين است كه به رحمت الهيه اش به طرف شما توجه و رجوع كرد و تكليف شما را در اين باب تخفيف داد ، بنا بر اين ، خداى تعالى بر بندگان خود توبه و رجوعى دارد ، و آن اين است كه رحمت خود را بر آنان بسط دهد ، و اثر اين توبه خدا آن است كه بندگان ، موفق به توبه و رجوع به وى شوند . و يا اين است كه موفق به هر اطاعتى گردند . و يا اين است كه بعضى از تكاليف دشوار را به كلى بردارد ، و يا در آن تخفيفى بدهد ، كه قرآن كريم در باره اولين اثر كه براى توبه خدا شمرديم فرموده : « ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا » « 1 » . علاوه بر آن توبه ، خداوند يك توبه ديگرى دارد ، و آن بعد از توبه بندگان است ، و اثرش اين است كه توبه آنان را قبول نموده ، گناهانشان را مىآمرزد ، و ما در سابق هم به اين معنا اشاره كرده بوديم . و منظور از اينكه فرمود : « پس از قرآن هر چه برايتان ميسور بود بخوانيد » ، اين است كه در وظيفه شبزنده دارى و مقدار آن براى عموم تخفيف دهد ، و اگر حرف « فاء » را بر سر جمله آورد ، و فرمود : « فاقرؤا » ، براى اين بود كه بفهماند اين تخفيف نتيجه علم خدا به دشوارى آن اندازه گيرىها براى مكلفين است . و لازمه اين تخفيف توسعه يافتن تكليف براى عموم مكلفين ، و برخوردارى همه از نعمت شبزنده دارى است ، هر كس به مقدار وسعش ، نه اينكه خواسته باشد حكم ثلث و نصف و كمتر از دو ثلث را حتى براى آن فردى كه قدرت احصاى آن را دارد نسخ كند ، و بفرمايد : از اين به بعد اين عمل بدعت و حرام است ، براى اينكه گفتيم اين عمل براى غالب مردم دشوار است نه براى همه ، و اگر براى همه غير ميسر بود ، و حتى يك نفر هم قادر به انجام

--> ( 1 ) سپس خداوند ايشان را مورد لطف خود قرار ( و توفيق داد ) تا توبه كنند . سوره توبه ، آيه 118 .