اللَّه » ، شايد براى اين بود كه اشاره كند به اينكه غير از خدا كسى نيست كه صلاحيت داشته باشد چنين تهديدى بكند ، پس آوردن ضمير هم كافى است و احتياج به آوردن نام خداى تعالى نيست . * ( « إِنَّ هذِه تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّه سَبِيلًا » ) * كلمه « هذه » اشاره است به آيات سابق كه مشتمل بر تهديدهاى كوبنده و تذكر و موعظه است ، و كلمه « تذكره » به معناى هر هشدارى است كه آدمى با ديدن و يا شنيدن آن الگويى مىگيرد كه عمل خود را طبق آن انجام دهد . و در جمله « فمن شاء » مفعول « شاء » حذف شده ، و معروف در مثل اين موارد اين است كه مفعولى در تقدير بگيرند كه از جنس جواب شرط باشد و با سياق بسازد ، بنا بر اين بايد بگوييم تقدير جمله : « فمن شاء أن يتخذ الى ربه سبيلا اتخذ الى ربه سبيلا - هر كس بخواهد راهى به سوى پروردگار خود اتخاذ كند مىتواند راهى به سوى پروردگارش اتخاذ كند » مىباشد . بعضى « 1 » گفته‌اند : كلمه « اتعاظ - پندگيرى » در تقدير است ، و معنايش اين است كه هر كس بخواهد پند بگيرد ، راهى به سوى پروردگار خود اتخاذ مىكند : و منظور « از اتخاذ راه به سوى پروردگار » اتخاذ راه به سوى تقرب به او است . و منظور از « راه » ، همان ايمان و اطاعت است . اين آن معنايى است كه مفسرين ذكر كرده‌اند . ولى ممكن است كلمه « هذه » را اشاره به آيات اول سوره بگيريم كه به شب زنده دارى و تهجد سفارش مىكرد ، و بگوييم اين آيه مىخواهد خطاب اختصاصى به رسول خدا ( ص ) در اول سوره را به همه مؤمنين عموميت دهد ، و به طور كلى بفرمايد : * ( « فَمَنْ شاءَ . . . » ) * . مؤيد اين احتمال اين است كه آيه مورد بحث عينا در سوره دهر هم آمده ، و در آنجا بعد از آيه اى قرار گرفته كه از نماز شب سخن مىگويد و مىفرمايد : « وَسَبِّحْه لَيْلًا طَوِيلًا » ، و از اين معنا مىتوان نتيجه گرفت كه نماز شب راه مخصوصى است كه آدمى را به سوى پروردگارش هدايت مىكند . بحث روايتى در الدر المنثور است كه بزار و طبرانى در كتاب « اوسط » ، و ابو نعيم در كتاب

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 642 .