كسى مرتكب آن نمىشود مگر آنكه از بيخ و بن ايمانى به آخرت و عقوبت در آن نداشته باشد . * ( « وَما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » ) * كلمه « علم » به معناى تصديقى است صد در صد كه مانع از تصديق به ضدش باشد ، به خلاف كلمه « ظن » كه به معناى تصديق مثلا شصت درصد است ، كه چهل درصد احتمال خلاف آن نيز هست ، كه اين چهل درصد و يا كمتر را وهم مىگويند ( و اما احتمالى كه با احتمال مخالفش پنجاه ، پنجاه باشد شك و ترديد است ) ، و اعتقاد به زن بودن فرشتگان همانطور كه براى مشركين معلوم و تصديقى صد در صد نيست ، همچنين مظنون و شصت درصد هم نيست ، زيرا ده درصد اضافى دليل مىخواهد ، كه نداشتند ، ولى از آنجايى كه اين اعتقاد موافق با هواى نفسشان بوده همين هواى نفس آن را در دلهايشان رسوخ داده ، و زينت داده بود و همين باعث شد كه متوجه خلاف آن نشوند و هر قدر احتمال خلاف آن به ايشان گوشزد شود از آن اعراض كنند و به همان چيزى كه دوست مىداشتند بچسبند ، و به همين جهت قرآن كريم آن را ظن ناميده و گرنه ( اگر به واقع مطلب بنگرى اعتقاد به شرك اصلا اعتقاد نيست ، نه تنها علم و احتمال صد در صد نيست ، و نه تنها مظنه و احتمال شصت درصد و بالاتر نيست ، و نه تنها احتمال مساوى يعنى شك نيست ، و نه تنها احتمال مرجوح يعنى وهم و چهل درصد و پائينتر نيست ، بلكه فقط و فقط ) تصورى است بدون تصديق . با اين بيان درستى گفتار آن مفسر « 1 » كه گفته : ظن در اين آيه و در آيه سابق كه مىفرمود : * ( « إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَما تَهْوَى الأَنْفُسُ » ) * به معناى توهم است نه اعتقاد راجح ، روشن مىشود . و گفتار خود را به آنچه از كلام راغب به دست مىآيد تاييد كرده است ، چون راغب گفته : بسيار مىشود كه كلمه « ظن » بر توهم هم اطلاق مىشود « 2 » . * ( « إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » ) * - كلمه « حق » به معنى واقعيت هر چيز است ، و همه مىدانيم كه واقعيت هر چيزى جز به علم يعنى اعتقاد مانع از نقيض ، و يا به عبارت ديگر احتمال صد در صد درك نمىشود ، و غير علم كه يا ظن است و يا شك و يا وهم ، واقعيت چيزى را نشان نمىدهد ، پس هيچ مجوزى نيست كه انسان در درك حقايق به آن اعتماد كند ، خداى تعالى هم فرموده : « وَلا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِه عِلْمٌ » « 3 » . و اما اينكه در احكام عملى دينى به مظنه عمل مىكنيم ، از اين جهت است كه در

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 58 . ( 2 ) مفردات راغب ، ماده « ظن » . ( 3 ) چيزى را كه علم بدان ندارى پيروى مكن . سوره اسرى ، آيه 36 .