تا هرطور شده استثناء را منقطع بگيريم . مودت به ذى القرباى رسول خدا ( ص ) به چه معنا است ؟ اقوال مفسرين در معناى آن مختلف است . بعضى از مفسرين « 1 » - و به طورى كه مىگويند بيشتر مفسرين - گفته‌اند : خطاب در اين آيه به قريش است ، و اجرى كه در آن درخواست شده مودت قريش نسبت به رسول خدا ( ص ) و نزديكان ايشان از قريش است ، و اين بدان جهت بوده كه قريش آن جناب را تكذيب مىكردند و دشمن خود مىدانستند ، چون آن جناب - بر اساس آنچه كه در برخى از روايات ذكر شده - متعرض خدايان قريش مىشد ، لذا خداى تعالى دستورش داده كه از ايشان بخواهد : اگر ايمان نمىآورند حد اقل با او دشمنى نكنند ، براى اينكه آن جناب با آنها قرابت و خويشاوندى داشته . و نيز آن حضرت را مورد بغض و كينه خود قرار ندهند و اذيت ننمايند . پس بنا بر اين تفسير ، كلمه « قربى » به معناى خويشاوند نيست ، بلكه به معناى قرابت و خويشاوندى است ، و حرف « فى » به معناى سببيت است . ولى اين تفسير اشكال دارد ، براى اينكه معناى اجر وقتى تمام مىشود كه درخواست كننده آن ، كارى كرده باشد ، و سودى به مردم رسانده باشد ، و در ازاء آن مزد طلب كند ، مزدى كه برابر عمل عامل باشد ، و در مورد بحث ، اجر وقتى معنا دارد كه رسول خدا قريش را هدايت كرده باشد ، و ايشان ايمان آورده باشند ، چون با فرض باقى ماندن در كفر و تكذيب دعوت آن جناب ، چيزى از آن جناب نگرفته‌اند تا در مقابلش اجرى بدهند ، و به فرض هم كه به آن جناب ايمان آورده باشند ، تازه به يكى از اصول سه گانه دين ايمان آورده‌اند ، نه به همه آن تا باز بدهكار مزد باشند ، علاوه بر اينكه در همين فرض ديگر بغض و دشمنى تصور ندارد ، تا ترك آن مزد رسالت فرض شود ، و رسول خدا آن را از ايشان بخواهد . و كوتاه سخن اينكه : در صورتى كه پرسش شدگان در اين سؤال كافر فرض شوند معناى اجر تصور ندارد ، و در صورتى كه مؤمن فرض شوند ، دشمنى تصور ندارد تا به عنوان مزد بخواهند دست از آن بردارند . اين اشكال بنا بر فرضى كه استثناء منقطع باشد و مودت قربى اجر نباشد بلكه حكمى جداگانه باشد نيز وارد است ، چون درخواست اجر از مردم به هر حال وقتى تصور دارد كه ايمان آورده باشند ، چون در اين فرض هم استدراك از جمله مورد بحث با همه قيودش مىباشد ( و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 30 .