كه گذشت تفسير شده . ولى از فخر رازى حكايت مىكنند كه در تفسير كبير « 1 » خود گفته : اين به ذهن نزديكتر است كه هر چهار آيه را حمل كنيم بر همان بادها ، چون بادها ، هم ذارياتند ، و خاك را بالا مىبرند ، و هم حاملاتند ، چون به بارانها آبستنند ، و هم جارياتند كه به سهولت در فضا جريان دارند ، و هم مقسماتند براى اينكه ابرها را در بين اقطار مختلف زمين تقسيم مىكنند . ولى حق مطلب اين است كه آنچه كه وى آن را نزديك به ذهن خوانده از ذهن دور است ، و آنچه ما گفتيم منيعتر از توجيه او است . * ( « إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ » ) * كلمه « ما » موصوله است و ضمير در « توعدون » به آن برمىگردد ، چيزى كه هست ضمير حذف شده ، و تقدير آن « ان الذى توعدونه » است . البته ممكن است « ما » مصدريه ، و جمله « توعدون » از وعده باشد ، نه از وعيد ، هم چنان كه وقوع جمله * ( « إِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ » ) * اين معنا را تاييد مىكند ، چون كلمه دين به معناى مطلق جزا است ، چه وعده باشد و چه وعيد . بعضى « 2 » هم گفته‌اند : جمله « توعدون » از « ايعاد » مصدر « وعيد » است ، و تنها شامل عذاب مىشود ، نه مطلق جزاء هم چنان كه آيه « فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ » « 3 » نيز مؤيد آن است . و اگر وعده « و يا وعيد » را صادق خوانده ، با اينكه در حقيقت صادق ، وعده و وعيد دهنده است ، از باب مجاز در نسبت است ، همانطور كه اين مجاز در جمله « فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ » « 4 » نيز به كار رفته ، چون در حقيقت صاحب عيش راضى است نه خود عيش . و يا از باب اين است كه مضافى از آن حذف شده و تقديرش « وعدة ذو صدق » است ، يعنى وعده كسى كه داراى صدق مىباشد ، هم چنان كه نظير اين را در جمله « فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ » گفته‌اند ، و كلمه « دين » به معناى جزاء است . و به هر حال جمله * ( « إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ » ) * جواب قسم است ، يعنى همان مطلبى است كه براى اثبات و تاكيد ثبوتش آن سوگندها را خورد . و جمله * ( « وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ » ) * عطف است بر آن ، و به منزله تفسير آن است . و معناى مجموع كلام اين است كه : به چه و چه سوگند مىخورم كه آنچه وعده داده شده‌ايد ( يعنى آن وعده هايى كه در قرآن هست و يا رسول خدا

--> ( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 28 ، ص 195 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 27 ، ص 4 . ( 3 ) سوره ق ، آيه 45 . ( 4 ) سوره الحاقه ، آيه 21 .