صحيحى است ، و ما در تفسير سوره فصلت هم گفتيم كه علم و شعور در تمامى موجودات جارى و سارى است . جمله * ( « هَلِ امْتَلأْتِ » ) * استفهامى است تقريرى و اثباتى ، و همچنين اين جمله كه از جهنم نقل كرده كه مىگويد * ( « هَلْ مِنْ مَزِيدٍ » ) * . و گويا با ايراد اين سؤال و جواب مىخواهد اشاره كند به اينكه قهر خداى تعالى و عذاب او از اينكه به همه مجرمين احاطه يابد و جزاى آنچه را كه استحقاق دارند ايفا كند قاصر نيست ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ » « 1 » . بعضى از مفسرين « 2 » به اين وجه اشكال كرده‌اند كه اين با صريح آيه « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ » منافات دارد ، چون اين آيه صريحا دلالت دارد بر پر شدن جهنم ، و آيه مورد بحث صريحا مىگويد : جهنم پر شدنى نيست . و بعضى « 3 » هم در پاسخ مىگويند : پر شدن يك ظرف و يا مكان ، همه جا به معناى اين نيست كه ديگر ظرفيتى ندارد . بعضى از جاها پر شدن به اين معنا است كه همه طبقاتش داراى سكنه هست ، و هيچ يك از آن طبقات از سكنه خالى نيست ، هم چنان كه وقتى مىگويند شهر از سكنه پر است ، معنايش همين است . علاوه بر اينكه ممكن هم هست اين پاسخ جهنم ، قبل از داخل شدن تمامى دوزخيان در دوزخ باشد . و بعضى « 4 » هم اصل استفهام در جمله * ( « هَلْ مِنْ مَزِيدٍ » ) * را استفهام انكارى گرفته و گفته‌اند معنايش اين است كه : نه ، ديگر جايى زيادى در من نيست كه افرادى ديگر را در آن بيندازى ، چون پر شده‌ام . آن وقت اشاره اى است به همان حكمى كه در آيه « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 5 » رانده ، و فرموده : از جنيان و مردمان آن قدر در دوزخ مىاندازم تا پر شود . و سؤال * ( « هَلِ امْتَلأْتِ » ) * هم سؤال از اين نيست كه آيا باز جا دارى يا نه ؟ بلكه سؤال از محقق شدن آن قضايى است كه رانده بود ، مىپرسد : آيا اينكه گفتم و قضا راندم كه جهنم را پر مىكنم محقق شده يا خير ؟ و جمله * ( « هَلْ مِنْ مَزِيدٍ » ) * پاسخ به اين سؤال است ، و معنايش اين است كه : بله ، پر شده‌ام و آن وعده ات محقق شد . و چه بسا اين وجه را بتوان با آيه * ( « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » ) * نيز تاييد كرد ، البته در صورتى كه منظور از قول همان وعده « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » باشد .

--> ( 1 ) جهنم به كفار احاطه دارد . سوره توبه ، آيه 49 . ( 2 و 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 187 . ( 5 ) سوره سجده ، آيه 13 .