« لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ » « 1 » . * ( « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * آنچه از سياق برمىآيد اين است كه اين آيه مطلبى نو و جديد را بيان مىكند ، و به منزله جوابى است از سؤالى تقديرى و فرضى . گويا كسى پرسيده است : خدايا گيرم كه قبلا تهديد خود را ابلاغ كرده اى ، آيا آن را تغيير نمىدهى ، و تهديد شدگان را عفو نمىفرمايى ؟ پاسخ داده است : * ( « ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ » ) * ، در درگاه من هيچ سخنى تغيير نمىكند . و منظور از « قول » مطلق قضاهاى حتمى است كه خدا رانده ، و خداى تعالى چنين حكم كرده كه هر كس با حال كفر بميرد داخل جهنم شود ، و قهرا و به حسب مورد با آن وعيدى كه خدا ابليس و پيروانش را تهديد به آن كرده منطبق مىشود . پس روشن شد كه جمله مورد بحث استينافى است ، و منظور از مبدل نشدن قول ، دگرگون نشدن قضاء حتمى است . كلمه « لدى - نزد من » ظرفى است متعلق به تبديل - ما از سياق اينطور مىفهميم ، ولى بعضى از مفسرين در اعراب و مفردات جمله مورد بحث چيزهايى ديگر گفته‌اند ، و احتمالاتى بسيار دور از فهم داده‌اند كه اگر بخواهيم آن را نقل كنيم خواننده در فهمش دچار سردرگمى مىشود ، و به همين جهت از ايرادش صرفنظر كرديم . و جمله * ( « وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * متمم معناى جمله قبلى است ، و معناى مجموع آن دو اين است كه : سخن در درگاه من دو تا نمىشود ، و هيچ قضاء رانده شده و حتمى شده اى مبدل نمىگردد ، و شما عذاب خواهيد شد ، و اين من نيستم كه در باره بندگان خود ستم نموده طبق وعيدى كه قبلا اعلام كردم ، بلكه اين خودشان هستند كه خود را بعد از اتمام حجت و در عين انكار كردن حق ، مستحق عذاب نمودند . و به وجهى ديگر : اين من نيستم كه بندگان خود را با عذاب مجازات مىكنم ، بلكه اين جزاى اعمالشان است ، اعمالى كه قبلا كرده بودند . پس در حقيقت اين همان عمل ايشان است كه در اين عالم به اين صورت درآمده و به خودشان برمىگردد ، هم چنان كه از ظاهر آيه « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 2 » نيز همين معنا استفاده مىشود ، چون مىفرمايد : اى كسانى كه كفر ورزيديد ، امروز ديگر عذر نياوريد ، براى اينكه ما كه به شما كارى نكرديم ، و اين عذاب كه مىبينيد برگشت اعمال خود شما است .

--> ( 1 ) بطور قطع جهنم را از جنيان و انسيان پر خواهيم كرد . سوره سجده ، آيه 13 . ( 2 ) سوره تحريم ، آيه 7 .