است ، باز هم در باره خلقت جديد در شكاند . و سپس اشاره مىكند به خلقت نخستين انسان ، و اينكه خدا حتى خطورات قلبى او را مىداند ، و رقبايى بر او گمارده تا با دقيقترين وجه مراقبتش كنند ، آن گاه سكرات مرگ او را مىگيرد ، و بعد از آن يا داخل بهشت مىشوند و يا داخل آتش . بعد براى بار دوم به سرگذشت اقوام گذشته كه آيات خدا و معاد را تكذيب كردند و دچار خشم الهى و عذاب انقراض گشتند ، با اينكه از شما مردم نيرومندتر بودند ، اشاره نموده ، مىفرمايد : همان خدايى كه آنان را آن طور كيفر داد قادر است شما را نيز كيفر كند . * ( « أفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ » ) * كلمه « عى » كه مصدر « عيينا » است - به طورى كه راغب مىگويد - به معناى ناتوانى و كسالتى است كه بعد از انجام كارى و يا سخنرانى عارض مىشود . وقتى مىگوييم : « أعيانى كذا » و يا « عييت بكذا » معناى اولى اين است كه فلان كار مرا خسته كرد ، و دومى اين است كه من از فلان كار خسته شدم « 1 » . و مراد از خلق اول ، خلقت اين نشاه طبيعت با نظامى است كه در آن جارى است ، و يكى از انواع موجودات آن خلقت همانا انسان است ، البته انسان دنيايى . پس وجهى نيست در اينكه ما نيز مانند فخر رازى « 2 » خلق اول را منحصر در خلقت آسمانها و زمين بدانيم . هم چنان كه وجهى نيست كه مانند بعضى ديگر از مفسرين « 3 » آن را منحصر در خلقت انسان بدانيم و بگوييم چون در ذيل آيه آمده كه « كفار در اشتباهى از خلقت جديدند » و خلقت جديد مربوط به انسانها است لذا خلقت اول هم منحصر در انسان است ، براى اينكه خلقت جديد شامل آسمان و زمين نيز مىشود ، هم چنان كه فرموده : « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 4 » ، و خلقت جديد به معناى خلقت نشاه جديد است كه منظور از آن ، نشاه آخرت است . و استفهام در آيه انكارى است . و معناى آيه اين است كه : مگر خلقت نخستين ، ما را عاجز و ناتوان كرد كه نتوانيم براى بار دوم خلق كنيم ؟ يعنى : نه ، ما از خلق اول عاجز نشديم ، با اينكه خلقت اول آفريدن از هيچ و بدون الگو است ، پس چگونه خلقت دوم كه اعاده همان خلق است ما را عاجز مىكند .

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « عى » . ( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 28 ، ص 162 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 177 . ( 4 ) روزى كه زمين و آسمان مبدل به زمينى ديگر و آسمانى ديگر مىشود ، و مردم همگى براى خداى واحد قهار آشكار مىشوند . سوره ابراهيم ، آيه 48 .