مقام حكم است كه مؤمنين احكام اعتقادى و عملى خود را از آن مقام مىگيرند . با اين تقريب روشن گرديد كه مراد از * ( « لا تُقَدِّمُوا » ) * هم اين است كه هيچ حكمى را بر حكم خدا و رسولش مقدم مداريد ، حال يا مراد اين است كه قبل از گرفتن كلام و دستور خدا و رسول در باره حكم چيزى سخنى نگوييد ، و يا قبل از گرفتن دستور خدا عملى را انجام ندهيد . ليكن از اينكه به دنبال كلام مىفرمايد : « * ( إِنَّ اللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * - خدا شنوا و داناست » مثل اينكه برمىآيد مراد تقديم قول است ، نه تقديم فعل و نه اعم از آن دو ، كه هم شامل قول شود و هم فعل ، و گر نه اگر مراد قول و فعل هر دو بود ، مىفرمود : « ان اللَّه سميع بصير خدا نوا و بينا است » هم سخن شما را مىشنود ، و هم عمل شما را مىبيند ، هم چنان كه در بسيارى از موارد كه پاى فعل در كار است كلمه « بصير » را آورده ، مثلا مىفرمايد : « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » « 1 » . پس حاصل معناى آيه اين شد : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، در جايى كه خدا و رسول او حكمى دارند ، شما حكم نكنيد - يعنى حكمى نكنيد مگر به حكم خدا و رسول او - و بايد كه همواره اين خصيصه در شما باشد ، كه پيرو و گوش به فرمان خدا و رسول باشيد . و ليكن از آنجايى كه هر فعل و ترك فعلى كه آدمى دارد ، بدون حكم نمىتواند باشد . و همچنين هر تصميم و اراده اى كه نسبت به فعل و يا ترك فعلى دارد آن اراده نيز خالى از حكم نيست ، در نتيجه مىتوان گفت كه مؤمن نه تنها در فعل و ترك فعلش بايد گوش به فرمان خدا باشد ، بلكه در اراده و تصميمش هم بايد پيرو حكم خدا باشد . و نهى در آيه شريفه ما را نهى مىكند از اينكه هم به سخنى اقدام كنيم كه از خدا و رسول نشنيده‌ايم و هم به فعلى و يا ترك فعلى اقدام كنيم كه حكمش را از خدا و رسول نشنيده‌ايم ، و هم نسبت به عملى اراده كنيم كه حكم آن اراده را از خدا و رسولش نشنيده‌ايم . در نتيجه آيه شريفه نظير و قريب المعنى با آيه « بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ » « 2 » مىشود كه در باره اوصاف ملائكه مىفرمايد : از كلام خدا سبقت نمىگيرند ، و همواره به امر او عمل مىكنند . و اين اتباعى كه در جمله * ( « لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّه وَرَسُولِه » ) * بدان دعوت مىكند ، همان داخل شدن در ولايت خدا ، و وقوف در موقف عبوديت ، و سير در آن مسير است ، به طورى كه عبد در مرحله تشريع مشيت خود را تابع مشيت خدا كند ، همانطور كه در مرحله تكوين مشيتش تابع

--> ( 1 ) خدا به آنچه مىكنيد بصير است . سوره حديد ، آيه 4 . ( 2 ) سوره انبياء ، آيه 27 .