فردى انسان تكميل مىشود ، و نظام صالح و طيب در مجتمع او مستقر مىگردد . بعضى از آن مسائل ادب جميلى است كه بايد بين بنده و خداى سبحان رعايت شود ، و پاره اى آدابى است كه بندگان خدا بايد در مورد رسول خدا ( ص ) رعايت كنند ، كه در پنج آيه اول سوره آمده . بعضى ديگر آن ، احكام مربوط به مسائلى است كه مردم در برخورد با يكديگر در مجتمع زندگى خود بايد آن را رعايت كنند . قسمتى ديگر مربوط به برترىهايى است كه بعضى افراد بر بعض ديگر دارند ، و تفاضل و برترى افراد از اهم امورى است كه جامعه مدنى انسان با آن منتظم مىشود ، و انسان را به سوى زندگى توأم با سعادت و عيش پاك و گوارا هدايت مىكند ، و با آن بين دين حق و باطل فرق مىگذارد ، و مىفهمد كدام دين حق است ، و كدام از سنن اجتماعى قومى است . و در آخر ، سوره را با اشاره به حقيقت ايمان و اسلام ختم نموده ، بر بشريت منت مىگذارد كه نور ايمان را به او افاضه فرموده است . اين سوره به شهادت مضامين آياتش در مدينه نازل شده ، به استثناى آيه « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثى . . . » كه بعضى در باره مدنى بودن آن حرف دارند ، كه به زودى خواهد آمد . * ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّه وَرَسُولِه وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ » ) * كلمه * ( « بَيْنَ يَدَيِ » ) * در باره هر چيز استعمال شود ، به معناى جلوى آن چيز است ، و اين استعمالى است شايع ، چيزى كه هست يا مجازى است و يا استعاره اى . و اينكه اين كلمه را هم به خدا نسبت داده و هم به رسول خدا ، خود دليل بر اين است كه منظور از آن ، جلو چيزيست مشترك بين خدا و رسول و آن مقام حكمرانى است ، كه مختص است به خداى سبحان و - با اذنش - به رسول او هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّه » « 1 » ، و نيز فرموده : « وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّه » « 2 » . و نيز شاهد بر اينكه مراد از « بين يدى » حكم است ، اين مىباشد كه آيه شريفه را با جمله « * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) * » آغاز ، و با جمله « * ( وَاتَّقُوا اللَّه إِنَّ اللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) * » ختم كرده ، كه از ظاهر آن برمىآيد مراد از « بين يدى » آن مقامى است كه ارتباط به مؤمنين متقى دارد ، به كسانى ارتباط دارد كه هم به خدا و رسولش ايمان دارند ، و هم از آن دو پروا . و آن مقام همان

--> ( 1 ) حكم تنها از آن خداست . سوره يوسف ، آيه 40 . ( 2 ) ما هيچ رسولى نفرستاديم مگر براى اينكه به اذن ما اطاعت شود . سوره نساء ، آيه 64 .