هم گفته‌اند متعلق است به جمله * ( « لَعَذَّبْنَا » ) * . و بعضى « 1 » آن را متعلق دانسته‌اند به جمله « اذكر » تقديرى . و كلمه « جعل » به معناى القاء است ، و فاعل اين القاء * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * است . و كلمه « حمية » مفعول آن ، و * ( « حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ » ) * بيان حميت اولى است ، و صفت « جاهلية » در جاى موصوف خود نشسته ، و تقدير « حمية ملة الجاهلية » است . و اگر كلمه « جعل » به معناى قرار دادن باشد مفعول دومش بايد مقدر باشد ، و تقدير كلام « به ياد آر آن زمان كه كفار حميت را در دل خود راسخ كردند » مىباشد . و اگر در جمله * ( « إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * با اينكه اسم * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * چند كلمه قبل برده شده بود ، و مىتوانست در جمله مورد بحث بفرمايد « اذ جعلوا » مجددا كلمه * ( « الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * را تكرار كرد ، براى اين بود كه به علت حكم اشاره كرده باشد ، ( و خواسته بفرمايد : علت فوران حميت كفار كفرشان بود ) . و معناى آيه اين است كه : ايشان كسانى هستند كه كفر ورزيدند ، و شما را از خانه خدا جلوگير شدند ، و دلهاى خود را به خاطر كفرشان پر از خشم كردند . * ( « فَأَنْزَلَ اللَّه سَكِينَتَه عَلى رَسُولِه وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ » ) * - اين جمله تفريع و نتيجه گيرى از جمله * ( « جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * است ، و خود نوعى از مقابله را مىفهماند ، كانه فرموده : آنان حميت در دل راه دادند ، خدا هم در مقابل سكينت را بر رسول و بر مؤمنين نازل كرد ، و در نتيجه آرامش دل يافتند ، و خشم و شجاعت دشمن سستشان نكرد ، و بر عكس از خود سكينت و وقار نشان دادند ، بدون اينكه دچار جهالتى شوند . * ( « وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى » ) * - يعنى تقوى را ملازم آنان كرد ، به طورى كه از آنان جدا نشود . و اين كلمه تقوى به طورى كه به نظر بسيارى از مفسرين « 2 » رسيده همان كلمه توحيد است . ولى بعضى « 3 » گفته‌اند : مراد از آن ثبات بر عهد ، و وفاى به ميثاق است . بعضى « 4 » گفته‌اند : همان سكينت است . و بعضى « 5 » گفته‌اند آن « بلى » است كه در « روز ألست » گفتند . و اين از همه وجوه سخفيفتر است . و اما از نظر ما بعيد نيست كه مراد از آن ، روح ايمان باشد كه همواره آدمى را امر به تقوى مىكند . و خداى تعالى در آيه « أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْه » « 6 » از

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 116 . ( 2 و 3 و 4 و 5 ) روح المعانى ، ج 26 ، ص 118 و 119 . ( 6 ) اينان هستند كه خدا ايمان را در دلهايشان نوشته و به روحى از خود تاييدشان كرده . سوره مجادله ، آيه 22 .