بلكه دستورتان داده كه كارزار كنيد تا شما را به وسيله يكديگر امتحان كند ، مؤمنين را به وسيله كفار بيازمايد و به جنگ با آنان وادار سازد ، تا معلوم شود چه كسى اطاعت كرده و رنج جنگ را به خاطر امر خدا تحمل مىكند ، و چه كسى عصيان مىورزد . و كفار را هم به وسيله مؤمنين امتحان كند تا معلوم شود اهل شقاوت كيست ، و موفق به توبه و بازگشت از باطل بسوى حق كيست ؟ با اين بيان روشن شد كه جمله * ( « لِيَبْلُوَا بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ » ) * تعليل حكم در آيه است . و خطاب در « بعضكم » به مجموع مؤمنين و كفار است ، ولى روى سخن با مؤمنين است . * ( « وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ » ) * - اين گفتار در سياق شرط و حكم در آن عمومى است ، مىفرمايد : كسانى كه در راه خدا و در جهاد و قتال با دشمنان دين كشته مىشوند ، اعمال صالحشان كه در راه خدا انجام داده‌اند هرگز باطل نمىشود . بعضى « 1 » گفته‌اند : مراد از جمله * ( « وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه » ) * ، شهيدان در جنگ احد است . ليكن اين سخن تخصيصى است بدون دليل و سياق آيه همانطور كه گفتيم عمومى است . * ( « سَيَهْدِيهِمْ وَيُصْلِحُ بالَهُمْ » ) * ضمير جمع به * ( « الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه . . . » ) * برمىگردد ، در نتيجه آيه شريفه و آيه بعدش در مقام بيان حال شهداء بعد از شهادتشان مىباشد كه مىفرمايد : به زودى خداى تعالى ايشان را بسوى منازل سعادت و كرامت هدايت نموده ، با مغفرت و عفو از گناهانشان ، حالشان را اصلاح مىكند و شايسته دخول در بهشت مىشوند . و وقتى اين آيه را با آيه « وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ » « 2 » ضميمه كنيم ، معلوم مىشود مراد از اصلاح بال كشته شدگان راه خدا ، زنده كردن ايشان است به حياتى طيب كه شايسته شان كند براى حضور در نزد پروردگارشان ، حياتى كه با كنار رفتن پرده ها حاصل مىشود . در مجمع البيان گفته : علت اين كه در اين چند آيه دو بار از اصلاح بال سخن به ميان آمده اين است كه مراد از اولى اصلاح دل آنان در دين و دنيا و در دومى اصلاح حالشان در نعيم آخرت است ، پس در حقيقت اولى سبب نعيم است ، و دومى خود نعيم « 3 » .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 98 . ( 2 ) سوره آل عمران ، آيه 169 . ( 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 98 .