و آثار ، تركيب اين نظام عالم محسوس صورت مىگيرد . و نيز او است كسى كه رزق روزى خواران را مىدهد ، و به مقتضاى علمش آن را كم و زياد مىكند ، و همه اينها همان تدبير است ، پس خدا رب و مدبر امور است . پس معناى جمله * ( « فاطِرُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » ) * اين شد كه از پديد آرنده موجودات از كتم عدم است ، آن هم بر اساس ابداع . و معناى جمله * ( « جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً » ) * اين شد كه : او شما را نر و ماده آفريد تا با ازدواج مساله توالد و تناسل و زياد شدن افراد صورت بگيرد . و معناى جمله * ( « وَمِنَ الأَنْعامِ أَزْواجاً » ) * اين شد كه : چارپايان را هم نر و ماده آفريد * ( « يَذْرَؤُكُمْ فِيه » ) * يعنى در اين قرار دادن ، نسل شما را زياد مىكند . و خطاب در جمله « يذرؤكم » هم به انسان است و هم به حيوان . و ضمير « كم » را كه مخصوص عقلاء است - به گفته زمخشرى - از اين جهت به همه برگردانيده كه جانب انسانها را غلبه داده . * ( « لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ » ) * - يعنى مثل خدا چيزى نيست ، در نتيجه حرف « كاف » زائد است كه تنها به منظور تاكيد آمده ، و نظائر آن در كلام عرب بسيار است . * ( « وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ » ) * - يعنى حاجتها و مسألتهايى را كه خلق از او دارند مىشنود ، و اعمال آنها را مىبيند ، هم چنان كه در باره مسألت خلق فرموده : « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 1 » و در باره استجابت مسألت آنها فرموده : « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 2 » و در باره بينايىاش به اعمال خلق فرموده « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » « 3 » . * ( « لَه مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ . . . » ) * كلمه « مقاليد » به معناى مفاتيح ( كليدها ) است ، و اثبات مقاليد براى آسمانها و زمين دلالت دارد بر اينكه آسمانها و زمين گنجينه هايى هستند براى آنچه كه در عالم به ظهور مىرسد ، و آنچه از حوادث و آثار وجودى كه به وقوع مىپيوندد . * ( « يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ » ) * - بسط دادن رزق ، به معناى توسعه آن است ، و « قدر رزق » به معناى تضييق آن مىباشد . و كلمه « رزق » به معناى هر چيزى است كه بقاء روزى خوار بدان ادامه يابد ، و حوائجش را برآورد تا هستىاش استمرار يابد . و اگر در آخر اين فصل جمله * ( « إِنَّه بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » ) * را آورد ، براى اين است كه اشاره

--> ( 1 ) تمامى آنچه در زمين و آسمان است از خدا مسألت دارند . سوره رحمان ، آيه 29 . ( 2 ) و از تمامى آنچه را كه از او مىخواهيد به شما مىدهد . سوره ابراهيم ، آيه 34 . ( 3 ) و خدا به آنچه مىكنيد بينا است . سوره حديد ، آيه 4 .