تكوين را تدبير نموده ، و اسباب و مسببات را طورى تنظيم كند كه نتيجه اش پديد آمدن فلان موجود و بقاء آن و نيز مقدرات آن باشد . و يكى ديگر به نظام تشريع يعنى تدبير اعمال انسانها به اينكه قوانينى و احكامى مقرر كند كه اگر انسانها رفتار خود را در طول زندگى با آن قوانين تطبيق دهند ، آن قوانين ايشان را به كمال سعادتشان برساند . و معلوم است كسى كه خداى را به تنهايى ولى خود مىگيرد ، هم در ناحيه تكوين و هم در ناحيه تشريع ، امر تدبير خود را مستند به او مىداند ، و در هر دو ناحيه او را مرجع خود مىداند . در ناحيه تكوين از تمامى اسباب ظاهرى منقطع گشته ، و به هيچ سببى ركون و اعتماد نمىكند ، چون خدا را يگانه سببى مىداند كه شكست ناپذير است و سببيت هر سببى از او است ، و اين همان توكل است . و در ناحيه تشريع هم در هر واقعه اى كه در طول زندگى با آن روبرو مىشود ، به حكم خدا رجوع مىكند ، و اين همان انابه است . پس معلوم شد كه چگونه جمله * ( « عَلَيْه تَوَكَّلْتُ » ) * و جمله * ( « وَإِلَيْه أُنِيبُ » ) * دو اثر از آثار جمله * ( « ذلِكُمُ اللَّه رَبِّي » ) * است . و معنايش اين است كه من به خاطر آنكه غير از خدا رب و ولى تدبيرى ندارم ، لا جرم در همه امور زندگيم به او رجوع مىكنم ، هم در تكوين و هم در تشريع . * ( « فاطِرُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ . . . » ) * بعد از آنكه تصريح كرد به اينكه خداى تعالى رب او است ، چون حجتها بر انحصار ولايت در او اقامه شد ، اينك به دنبالش در اين آيه و آيه بعدش اقامه حجت مىكند بر اينكه ربوبيت هم منحصر در او است . و خلاصه حجت مذكور اين است كه : خداى تعالى ( به اعتراف خود شما مشركين ) پديد آرنده موجودات و فاطر آنها است ، يعنى موجودات را او از كتم عدم بيرون مىآورد و شما را نر و ماده خلق كرد ، و از اين راه عدد شما را بسيار كرد ، و همچنين حيوانات را نيز نر و ماده آفريد ، و از اين طريق آنها را تكثير نمود ، تا شما ( نسل به نسل ) از آن حيوانات استفاده كنيد ، و اين ، هم خلقت است و هم تدبير . و نيز او سميع است ، يعنى آنچه از حوائج كه مخلوقاتش دارند و ( به دل و يا زبان سر از خدا ) مىخواهند ، مىشنود . و هر حاجتى كه دارند البته به مقدارى كه استحقاق دارند بر مىآورد . و نيز او بصير است ، يعنى هر عملى كه خلق انجام دهد مىبيند ، و بر طبق اعمالشان جزايشان مىدهد ، و او كسى است كه تمامى كليدهاى خزائن آسمانها و زمين را مالك است ، خزينه هايى كه خواص و آثار همه موجودات در آن ذخيره مىشود ، و با ظهور آن خواص