را نيكوكار به پدر و مادرش سازد ، و ذريه اش را براى او چنان كند كه او را براى پدر و مادرش كرده بود . در تفسير آيه 144 از سوره آل عمران و آيه 17 از سوره اعراف گفتيم كه شكر نعمت خدا به معناى حقيقيش اين است كه بنده خدا خالص براى خدا باشد ، پس برگشت معناى دعا به درخواست خلوص نيت و صلاح عمل است . * ( « إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ » ) * - يعنى من به سوى تو برگشتم و از كسانى هستم كه امور را تسليم تو نمودند ، به طورى كه تو هيچ اراده اى نكردى مگر آنكه آنان نيز همان را خواستند ، بلكه جز آنچه تو مىخواهى نمىخواهند . اين جمله در مقام بيان علت مطالبى است كه در دعا بوده . اين آيه از آنجا كه دعا را نقل مىكند ، و آن را رد ننموده ، بلكه با وعده قبولى آن را تاييد مىكند و مىفرمايد : * ( « أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ . . . » ) * ، اين نكته را روشن مىسازد كه وقتى توبه و تسليم خدا شدن در كسى جمع شد ، دنبالش خداوند آنچه را كه باعث خلوص وى مىشود به دل او الهام مىكند ، و در نتيجه هم ذاتا از مخلصين - به فتحه لام - مىشود ، و هم عملا از مخلصين - به كسره لام - . اما اينكه توبه و تسليم مؤثر در اخلاص ذات است ، در همين نزديكيها بدان اشاره كرديم . و اما تاثير آن در اخلاص عمل براى اينكه عمل به خاطر قبول خدا صالح نمىشود ، و به سوى او بالا نمىرود ، مگر وقتى كه خالص براى او باشد ، هم چنان كه فرمود : « أَلا لِلَّه الدِّينُ الْخالِصُ » « 1 » . * ( « أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ . عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ . . . » ) * كلمه « نتقبل » متكلم مع الغير از مضارع باب تفعل است ، و تقبل همان معناى قبول را دارد ، اما از آن بليغتر است . و مراد از * ( « أَحْسَنَ ما عَمِلُوا » ) * اطاعتهاى واجب و مستحبّ است ، چون اين طاعات است كه پذيرفته مىشود ، اما مباحات هر چند هم داراى حسن باشد تقبل نمىپذيرد - صاحب مجمع البيان « 2 » چنين گفته ، و تفسير خوبى است . مؤيد آن اين است كه تقبل بهترين عمل را در مقابل بخشودگى گناهان قرار داده ، پس كانه گفته شده اعمال انسان دو جور است ، يا طاعات است ، يعنى واجبات و مستحبات ، كه بهترين اعمال او است كه ما آن را قبول مىكنيم ، و يا گناهان است كه از آن درمىگذريم ، و اما آن اعمالى كه طاعت و

--> ( 1 ) آگاه باش كه دين خالص از آن خداست . سوره زمر ، آيه 3 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 87 .