شد . پس رسول خدا ( ص ) كسى به نزد همان جمعيت فرستاد كه مگر پيش آمدى كرده ؟ گفتند : بله ، و اللَّه ، يا رسول اللَّه . بعضى از ما سخنى درشت گفتند : و ما ناراحت شديم . پس رسول خدا ( ص ) آيه را كه نازل شده بود بر آنان تلاوت كرد ، و ايشان سخت بگريستند ، به دنبال اين جريان بود كه آيه « وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِه وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ ما تَفْعَلُونَ » نازل شد « 1 » . و در الدر المنثور است كه ابو داوود در - كتاب ناسخ - از طريقه عكرمه از ابن عباس روايت كرده كه در ذيل آيه * ( « وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ » ) * گفته : ناسخ اين آيه در سوره فتح است « 2 » . ابن عباس سپس مىگويد : پس رسول خدا ( ص ) بين مردم آمد ، و ايشان را بشارت داد به اينكه گناهان گذشته و آينده اش بخشوده شده . پس مردى از مؤمنين گفت : اى پيامبر خدا ، گوارايت باد ، اينك فهميدم كه با تو چه معامله اى مىكنند ، ليكن نمىدانم با ما چه معامله مىكنند ؟ دنبال اين پرسش آيه سوره احزاب نازل شد كه مىفرمايد « وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّه فَضْلًا كَبِيراً » و نيز مىفرمايد : « لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَكانَ ذلِكَ عِنْدَ اللَّه فَوْزاً عَظِيماً » كه در اين دو آيه براى آنان روشن كرد كه خدا با ايشان چه معامله اى مىكند « 3 » . مؤلف : اين روايت خالى از اشكال نيست ، براى اينكه اولا در تفسير آيه شريفه * ( « وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ » ) * گفتيم كه اين آيه هيچ ارتباطى با علم غيبى كه از طريق وحى باشد ندارد ، و نمىخواهد بگويد : من علم غيبى نسبت به آمرزش خود ندارم تا روايت بگويد : آيه سوره فتح ناسخ اين آيه است . و ثانيا از ظاهر روايت برمىآيد گناهى كه آيه سوره فتح تصريح به آمرزش آن دارد ، گناه به معناى مخالفت امر و نهى مولوى است ، در حالى كه در تفسير سوره فتح خواهد آمد كه منظور از گناه در آن آيه چيز ديگرى است . و ثالثا آياتى كه دلالت دارد بر اينكه مؤمنين داخل بهشت مىشوند بسيار زياد است ، هم در سوره هاى مكى ، و هم در سوره هاى مدنى ، و آيه دلالتى اضافه بر دلالت ساير آيات اين باب ندارد ، پس وجهى ندارد كه در روايت بگويد : اين آيه دلالت مىكند بر اينكه مؤمنين

--> ( 1 ) عيون اخبار الرضا ، ج 1 ، ص 184 . ( 2 ) منظور ابن عباس از آيه سوره فتح اين آيه است : * ( « لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ » ) * سوره فتح ، آيه 2 . ( 3 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 38 .