و اما ادعاى دوم شما جواب و ردش اين است كه خداى سبحان غفور و رحيم است ، و حكمت او اقتضاء مىكند كه با خلق خود به مغفرت و رحمت معامله كند و معلوم است كه اين مغفرت و رحمت به جز تائبان را كه به سويش برگشته‌اند ، و صالحان كه عمل خود را اصلاح كرده‌اند شامل نمىشود . آرى ، تنها اين طايفه‌اند كه خداى تعالى نخست به سوى صراطى كه سلوكش ايشان را به سوى او نزديك كند هدايت مىكند ، و سپس مغفرت و رحمتش شامل حالشان مىشود ، يعنى گناهانشان را مىريزد ، و در سراى سعادت جاودانه مستقرشان مىسازد . و اينكه گفتيم حكمت او اينطور اقتضاء مىكند ، به خاطر اين است كه انسان استعداد و صلاحيت چنين كمالى را دارد ، و او هم جواد و كريم است ( قابليت محل كامل ، و فاعليت فاعل هم در حد اعلاى از كمال و تماميت است ، و اين همان وجوب است ) . صلاحيت انسان وجدانى است و دليل نمىخواهد ، و اما كرامت وجود خداى تعالى دليلش كلام خود اوست كه مىفرمايد : « وَما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً » « 1 » و نيز فرموده : « وَعَلَى اللَّه قَصْدُ السَّبِيلِ » « 2 » و سبيل و طريقه اين هدايت همانا دعوت است كه بايد از طريق رسالت انجام گيرد . پس در حكمت خدا واجب مىشود كه رسولى به سوى مردم گسيل دارد تا ايشان را به راه خود هدايت كند ، راهى كه ايشان را به مغفرت و رحمت او برساند . * ( « قُلْ ما كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ وَما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَلا بِكُمْ . . . » ) * كلمه « بدع » به معناى نوظهور و بىسابقه است ، چيزى كه نظيرش تا كنون نبوده ، و يا گفتار و كردارى كه سابقه نداشته باشد ، و به همين جهت بعضى از مفسرين آيه را چنين معنا كرده‌اند : من اولين رسولى نيستم كه به سوى شما گسيل شده باشم ، و قبل از من هيچ رسولى به سوى شما گسيل نشده باشد . بعضى ديگر گفته‌اند : معنايش اين است كه افعال و اقوال من افعال و اقوالى نوظهور نيست كه قبل از من هيچ رسولى اين سخنان را نگفته باشد ، و اين كارهاى مرا نكرده باشد . و معناى اول نه با سياق سازگارى دارد و نه با جمله قبل كه مىفرمود . * ( « وَهُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ » ) * بلكه با آن معنايى كه ما براى جمله مذكور بيان كرديم ، همان معناى دوم سازگارتر است . بنا بر اين معناى آيه چنين مىشود كه : من در بين انبياء پيغمبرى نوظهور نيستم كه

--> ( 1 ) عطاى پروردگارت جلوگير ندارد . سوره أسرى ، آيه 20 . ( 2 ) راهنمايى به سوى راه وسط بر عهده خدا است . سوره نحل ، آيه 9 .