* ( « وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّه مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَه إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ . . . » ) * استفهام در اين آيه انكارى است . و اگر مستجاب نشدن دعاى مشركين را به روز قيامت تحديد كرده بدين جهت است كه روز قيامت اجل مسمى و معين شده دنيا است ، و محل دعوت تنها دنيا است ، و بعد از قيام قيامت ديگر دنيايى نيست . * ( « وَهُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ » ) * - اين جمله يكى ديگر از صفات آلهه مشركين است ، كه بعد از صفت ديگر آنها ، يعنى مستجاب نكردن ، ذكر شده ، نه اينكه تعليل مستجاب نكردن باشد ، براى اينكه مستجاب نكردن بتها معلول اين است كه بتها نه مالك پرستندگان خود هستند ، و نه مالك چيزى از امور آنان ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « قُلْ أتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ما لا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً » « 1 » . پس همانطور كه گفتيم ، جمله مورد بحث صفتى است اضافه بر صفت قبلى ، تا مقدمه اى باشد براى آيه بعدى كه مىفرمايد : در قيامت دشمن اين آلهه مىشوند ، و به عبادتى كه براى آنها كردند كافر مىگردند . پس مشركين كه در دنيا دست دعا به سوى بتها دراز مىكردند ، روز قيامت مىفهمند كه بتها از دعاى آنها غافل بوده‌اند و آن وقت دشمن آنها شده ، به پرستش آنها كافر مىشوند . از آيه شريفه برمىآيد كه تمامى موجودات حتى جمادات هم حيات و شعور دارند ، براى اينكه بتها از جماداتند ، و آيه شريفه نسبت غفلت به آنها داده ، و غفلت از خواص موجود داراى شعور است ، و بر وصفى اطلاق مىشود كه داشتن شعور شان موصوفش باشد . * ( « وَإِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَكانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ » ) * كلمه « حشر » به معناى آن است كه چيزى را به زور از جاى خود بيرون كنى ، و منظور از آن در اينجا مبعوث كردن مردم از قبورشان ، و سوق دادن آنها به سوى محشر است ، كه در آن روز آلهه آنان دشمنشان شده ، و به شرك آنان كافر گشته ، از ايشان بيزارى مىجويند ، هم چنان كه آيه « تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ » « 2 » و آيه « فَكَفى بِاللَّه شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ » « 3 » اين مضامين را حكايت مىكند .

--> ( 1 ) بگو آيا به جاى خدا چيزى را مىپرستيد كه نه مالك ضررى براى شما است ، و نه مالك نفعى ؟ . سوره مائده ، آيه 76 . ( 2 ) سوره قصص ، آيه 63 . ( 3 ) پس در اين ادعا شهادت و حكم خدا ميان ما و شما كفايت كند كه ما از پرستش شما غافل بوديم . سوره يونس ، آيه 29 .