حرف « باء » در كلمه « بالحق » باى ملابست است . و مراد از « اجل مسمى » نقطه انتهاى وجود هر چيز است ، و مراد از آن نقطه در آيه شريفه ، اجل مسماى براى مجموعه عالم است و آن روز قيامت است كه در آن روز آسمان مانند طومار در هم پيچيده گشته ، و زمين به زمينى ديگر مبدل مىشود و خلايق براى واحد قهار ظهور مىكند . و معناى آيه اين است كه : ما عالم مشهود را با همه اجزاى آن ، چه آسمانى و چه زمينى ، نيافريديم مگر به حق ، يعنى داراى غايت و هدفى ثابت ، و نيز داراى اجلى معين كه وجودش از آن تجاوز نمىكند ، و چون داراى اجلى معين است قهرا در هنگام فرا رسيدن آن اجل فانى مىشود ، و همين فانى شدنش هم هدف و غايتى ثابت دارد ، پس بعد از اين عالم عالمى ديگر است كه آن عبارت است از عالم بقاء و معاد موعود . و در معناى « به حق بودن خلقت » در سابق مكررا سخن به ميان آمد . * ( « وَالَّذِينَ كَفَرُوا عَمَّا أُنْذِرُوا مُعْرِضُونَ » ) * - مراد از « الذين كفروا » مشركين است ، به دليل آيه بعدى كه مىفرمايد : * ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه » ) * . و ليكن از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از كفر آنان ، تنها كفر به معاد است ، نه كفر به يگانگى خدا و ساير عقائد باطله آنان . و كلمه « ما » در « عما » مصدريه ، و يا موصوله است ، اما احتمال دوم با سياق سازگارتر است در نتيجه معناى جمله چنين مىشود : و مشركين كه منكر معادند از آنچه انذار مىشوند ( يعنى از روز قيامت ، و عذاب اليمى كه در آن روز مخصوص مشركين به خداست ) اعراض مىكنند ، و روى برمىگردانند . * ( « قُلْ أرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه . . . » ) * كلمه « أرأيتم » به معناى « مرا خبر دهيد » است . و مراد از آنچه به جاى خدا مىخواندند همان بتهايى است كه مىپرستيدند ، و از آنها حاجت مىطلبيدند . و اگر ضمير مخصوص به عقلاء را به آنها برگردانيد ، با اينكه سنگ و چوب بودند ، بدين مناسبت است كه مشركين كارهاى عقلاء را به آنها نسبت مىدادند . و هر چند گفتيم منظور بتها است ، ليكن حجتى كه در آيه اقامه شده ، شامل همه معبودهاى دروغين مىشود . * ( « أَرُونِي ما ذا خَلَقُوا مِنَ الأَرْضِ » ) * - كلمه « أرونى » نيز به همان معناى « مرا خبر دهيد » است . و كلمه « ما » اسم استفهام است . و كلمه « ذا » زائد است و مجموع « ما ذا » مفعول « خلقوا » است . و كلمه « من الارض » متعلق بدانست . * ( « أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ » ) * - يعنى چه شركتى در خلقت آسمانها دارند . چون در آيه شريفه از اين سؤال مىكند كه خدايان شما در همه آسمانها و زمين چه موجودى خلق كرده‌اند .