گفته‌اند * ( « وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ » ) * نمىسازد ، چون بنا بر قول به تناسخ ديگر هلاكتى در كار نيست ، مگر اينكه آن را چنين توجيه كنيم كه مرادشان از هلاك كردن دهر اين است كه دهر وسيله اى است كه فرشته موكل بر مرگ از آن استفاده نموده ، هر كسى را بخواهد به آن وسيله مىميراند . و نيز اشكال ديگرى كه در اين توجيه است اين است كه با حجتى كه بعدا از ايشان نقل كرده كه گفته‌اند * ( « ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * نمىسازد ، چون ظاهر اين كلام اين است كه گويندگان آن معتقد بوده‌اند كه پدرانشان به كلى معدوم شده‌اند ، و ذواتشان باطل گشته . البته در معناى آيه وجوه ديگرى نيز آورده‌اند كه قابل اعتناء نيست ، مثل اينكه بعضى « 1 » از ايشان گفته‌اند : معناى آيه اين است كه : ما قبل از اينكه روح در كالبدمان دميده شود مردگانى بوديم ، و سپس هنگامى كه روح در كالبد ما دميده شد زنده شديم . و اين آيه همان را مىگويد كه آيه « وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ » « 2 » آن را خاطرنشان مىسازد . و بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : مراد از « حيات » بقاء نسل است كه مجازا آن را حيات خوانده ، و معنايش اين است كه ما مىميريم و نسل ما باقى مىماند - و وجوهى ديگر از اين قبيل . * ( « وَما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ » ) * - يعنى اينكه گفته‌اند * ( « ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا » ) * كه منظورشان از آن انكار معاد بود ، سخنى است بدون علم ، و تنها پندارى است كه پنداشته‌اند ، به دليل اينكه هيچ دليلى بر نفى معاد ندارند با اينكه ادله بسيارى بر ثبوت آن هست . * ( « وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * اين آيه شريفه مىخواهد همان مضمون جمله قبلى را كه مىگفت « انكار معاد و منحصر كردن زندگى به زندگى دنيا سخنى است بدون دليل از مشركين » تاكيد كند . و مراد از « آيات بينات » آياتى است كه مشتمل بر حجتهايى بر اثبات معاد است ، و بينات بودن آن حجتها ، همان روشن بودن دلالت آنها بر ثبوت معاد است ، به طورى كه ديگر شكى باقى نمىگذارد . و اگر جمله * ( « ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » ) * را حجت مشركين

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 153 . ( 2 ) مرده بوديد خداوند زنده تان كرد . سوره بقره ، آيه 28 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 153 .