خوانده ، و فرموده : حجتى بر انكار معاد نداشتند ، مگر اين جمله ، با اينكه جمله مزبور حجت نيست ، بلكه صرف پيشنهاد است ، آن هم پيشنهادى گزاف و غير منطقى ( چون به عنوان حجت بر ثبوت معاد اقامه شده ) از اين باب بوده كه خواسته است بفهماند : همه حرفهايشان نظير اين حرف ، غير منطقى است . پس گويى فرموده : حجت مشركين بر انكار معاد همانا بى حجتى و زورگويى است . و معناى آيه اين است كه : چون آيات ما كه مشتمل بر حجتهايى بر اثبات معاد است ، بر اين مشركين منكر معاد تلاوت مىشود ، در عين اينكه آياتى است واضح الدلاله ، و به روشنى معاد را اثبات مىكند ، در مقابل غير از گزافه گويى جوابى ندارند براى اينكه در مقابل مىگويند : اگر معاد ممكن باشد بايد زنده كردن پدران گذشته ما هم ممكن باشد ، و بايد شما بتوانيد پدران ما را زنده كنيد . * ( « قُلِ اللَّه يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيه وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ) * . . . * ( وَالأَرْضِ » ) * سخن گزافى كه آوردند هر چند لياقت آن را نداشت كه به آن پاسخ داده شود ، و ليكن با اين حال رسول گرامى خود را مامور كرد تا در پاسخشان بفرمايد : همين زنده كردن پدرانتان كه آن را بعيد مىشماريد ، امرى است ممكن ، و به زودى خداى تعالى آنان را زنده خواهد كرد . و حاصل پاسخ اين است كه : آن كسى كه شما را براى نخستين بار زنده مىكند ، و بعد مىميراند و سپس همه شما در روز قيامت كه شكى در آن نيست زنده مىكند ، خداى سبحان است ، و ملك تمامى آسمانها و زمين از آن او است ، و در آن به هرطور كه بخواهد حكم مىراند ، و تصرف مىكند ، پس او مىتواند حكم كند به بازگشت مردم به سويش ، و آن گاه در شما تصرف نموده همگى شما را در روز قيامت يك جا جمع آورد و در بينتان داورى نموده و سپس جزايتان دهد . بقيه الفاظ آيه روشن است . * ( « وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ » ) * راغب مىگويد : كلمه « خسر » و « خسران » به معناى كم شدن سرمايه است ، و اين كلمه را به خود انسان هم نسبت مىدهند ، مىگويند « فلانى خسران يافت » و به فعل او نيز نسبت داده مىگويند « تجارت فلانى خسران يافت » . و در قرآن كريم آمده : « تِلْكَ إِذاً كَرَّةٌ خاسِرَةٌ - اين برگشتى است خاسرانه » و در دستآوردهاى خارج نيز استعمال مىشود ،