بشناسد ولى به آن التزام نداشته باشد . * ( « فَمَنْ يَهْدِيه مِنْ بَعْدِ اللَّه » ) * - ضمير در « يهديه » به همان كسى برمىگردد كه هواى نفس خود را معبود خود گرفته . و حرف « فاء » كه بر سر جمله است ، جمله را نتيجه حال و وضع او مىكند ، و چنين معنا مىدهد : وقتى حال او چنين حالى بود كه خدا او را با اينكه دانا است گمراه كرده ، ديگر بعد از خدا چه كسى مىتواند او را هدايت كند ، مسلما هيچ كس ، براى اينكه خداى تعالى خودش فرموده : « قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّه هُوَ الْهُدى » « 1 » و نيز فرموده : « وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّه فَما لَه مِنْ هادٍ » « 2 » . * ( « أفَلا تَذَكَّرُونَ » ) * - يعنى آيا باز هم در حال و وضع چنين كسى تفكر نمىكنيد ، تا متذكر شويد كه او و هر كه مثل او است ما دام كه پيرو هواى نفسند راهى به سوى هدايت ندارند ، و در نتيجه شما از حال آنان عبرت و پند بگيريد ؟ * ( « وَقالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ . . . » ) * راغب گفته : كلمه « دهر » در اصل به معناى طول مدت عالم از اول پيدايش تا آخر انقراض آن بوده ، و در آيه شريفه « هَلْ أَتى عَلَى الإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ » « 3 » به همين معنا است ، ولى بعد از آن هر مدت طولانى را هم دهر گفته‌اند . و معناى اين كلمه با معناى كلمه « زمان » فرق دارد ، براى اينكه كلمه زمان هم به مدت بسيار اطلاق مىشود و هم به مدت اندك « 4 » . و آيه شريفه به طورى كه از سياقش استفاده مىشود - چون سياقش سياق احتجاج عليه وثنى مذهبان است كه صانع را قبول دارند ولى منكر معادند - بايد حكايت كلام مشركين باشد كه گفتيم منكر معادند ، نه كلام دهرى مذهبان كه هم مبدأ را منكرند و هم معاد را و تمامى بود و نبود حوادث را كار دهر مىدانند ، بخاطر اينكه در آيات قبل هيچ سخنى از دهريها به ميان نيامده بود تا بگوييم اين آيه هم مربوط به ايشان است . پس ضمير « هى » در جمله * ( « ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا » ) * به « حيات » برمىگردد ، و معنايش اين است كه : ما هيچ حياتى نداريم ، مگر همين حيات دنيا ، و ديگر ما وراى آن ، حياتى نيست ، پس آن حياتى كه دين الهى ادعا دارد كه بعد از مردن روزى زنده - مىشويم و حيات ديگرى را از سر مىگيريم به نام حيات آخرت ، وجود ندارد . و اين خود قرينه اى است

--> ( 1 ) بگو هدايت تنها و تنها هدايت خداست . سوره بقره ، آيه 120 . ( 2 ) كسى كه خدا گمراهش كند ، ديگر راهنمايى برايش نيست . سوره مؤمن ، آيه 33 . ( 3 ) سوره دهر ، آيه 1 . ( 4 ) مفردات راغب ، ماده « دهر » .