اشاره به كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ است . البته در تفسير آيه وجوهى ديگر گفته‌اند كه چون فائده اى در نقل آنها نديديم از نقل و ايراد آن اقوال صرفنظر كرديم . * ( « مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ ما كَسَبُوا شَيْئاً وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّه أَوْلِياءَ » ) * به خاطر اينكه مشتغل به دنيا شدند ، و از حق اعراض نموده توجهى به آثار سوء اعمال خود نكردند ، جهنم را پشت سر آنان قرار داد ، و فرمود : در پشت سر جهنمى دارند . با اينكه جهنم در پيش رو و آينده آنان قرار دارد ، و دارند به طرف آن مىروند . بعضى از مفسرين « 1 » گفته‌اند : كلمه « ورائهم » به معناى « قدامهم - پيش رويشان » است ، از آن جمله مرحوم طبرسى در مجمع البيان گفته : كلمه « وراء » هم به معناى پشت سر است ، و هم پيش رو . هر چيزى از تو گم شود وراى تو قرار مىگيرد ، چه اينكه پشت سرت باشد ، و چه پيش رويت « 2 » . و تعبير به * ( « مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ » ) * مىفهماند كه اين قضاء رانده شده حتمى است . و مراد از آنچه كسب كرده‌اند در جمله * ( « وَلا يُغْنِي عَنْهُمْ ما كَسَبُوا شَيْئاً » ) * اموال و هر چيز ديگرى است كه در دنيا به دست آورده‌اند . و كلمه « شيئا » از آنجا كه نكره آمده تحقير را افاده مىكند ، و چنين معنا مىدهد كه در روز حساب آنچه از مال و جاه و ياوران كه در دنيا كسب كرده بودند ، حتى به قدر پشيزى به دردشان نمىخورد . و كلمه « ما » در جمله * ( « وَلا مَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّه أَوْلِياءَ » ) * مصدريه است ، و مراد از اولياء همان ارباب اصنام است ، كه مشركين آنها را براى خود ارباب پنداشته ، و معتقد بودند كه در درگاه خدا ايشان را شفاعت مىكند . ممكن هم هست مراد از آنها همان بتها باشند . و جمله * ( « وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * تاكيد همان وعيد و تهديدى است كه در جمله * ( « وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ » ) * ، و هم در جمله * ( « فَبَشِّرْه بِعَذابٍ أَلِيمٍ » ) * ، و بار سوم در جمله * ( « أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ » ) * ، و بار چهارم در جمله * ( « مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ » ) * ، و بار پنجم در جمله * ( « وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ » ) * داده بود ، كه در خلال اين پنج جمله فهمانده بود كه عذابشان هم اليم است ، و هم مهين ، و هم عظيم . * ( « هذا هُدىً وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ » ) * كلمه « هذا » اشاره به قرآن است ، و اگر فرمود « اين هدايت است » و نفرمود « اين

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 144 . ( 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 73 .