فخر رازى در توجيه اين ترتيب گفته است : سبب آن اين است كه اين معنا را بفهماند كه اگر ايمان داريد اين دلالتها را بفهميد ، و اگر ايمان نداريد ، و در عين حال مىخواهيد داراى جزم و يقين باشيد و از شك و ترديد درآييد ، اين دلائل ديگر را بفهميد ، و اگر نه ايمان داريد و نه مىخواهيد اهل يقين باشيد ، پس حد اقل در فهميدن دلائل سوم كوشش كنيد « 1 » . اين وجه هم به فرضى كه صحيح باشد توجيه ترتيب صفات سه گانه ايمان و ايقان و عقل است ، نه توجيه اين كه چرا آيات سه گانه را بدين ترتيب ذكر كرده . علاوه بر اينكه لازمه اين توجيه آن است كه آيات سه گانه هيچ اختصاصى به صفات سه گانه نداشته باشد ، بلكه همه اش مربوط به همه صفات باشد ، و سياق آيات با چنين احتمالى مساعد نيست . از اين هم كه بگذريم از ظاهر كلام فخر رازى برمىآيد كه « يقين » را به « جزم » - كه همان علم باشد - تفسير كرده . و بنا بر اين تفسير ، براى عقل چيزى جز حكم ظنى نمىماند ، و آن هم در معارف اعتقادى هيچ اعتبارى ندارد . * ( « تِلْكَ آياتُ اللَّه نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللَّه وَآياتِه يُؤْمِنُونَ » ) * ايمان به هر چيز عبارت است از علم به آن با التزام عملى به آن ، پس صرف علم و يقين به وجود چيزى بدون التزام عملى ، ايمان به آن چيز نيست . خداى تعالى در اين باره مىفرمايد : « وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ » « 2 » . و نيز فرموده « وَأَضَلَّه اللَّه عَلى عِلْمٍ » « 3 » . و كلمه « آيات » به معناى علامتهاى دلالت كننده است ، پس آيات تكوينيه خدا عبارت است از امورى وجودى كه با وجود خارجى خود دلالت مىكند بر اينكه خداى تعالى در خلقت عالم يگانه است ، و در اين كار شريكى ندارد ، و به صفات كماليه متصف است و از هر نقص و حاجت منزه است . و ايمان به اين آيات معنايش ايمان داشتن به دلالت آنها بر هستى خدا است كه لازمه داشتن چنين ايمانى ، ايمان داشتن به خدا بر طبق دلالت اين ادله است ، نه خدايى كه اين ادله بر آن دلالت نكند . و آيات قرآن كريم نيز از اين جهت آيات ناميده شده‌اند كه بيانگر آيات تكوينيه هستند ، آيات تكوينيه اى كه گفتيم بر هستى و صفات خدا دلالت دارند . و يا از اين جهت

--> ( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 27 ، ص 259 . ( 2 ) آن را انكار كردند با اينكه دلهايشان يقين به آن داشت . سوره نمل ، آيه 14 . ( 3 ) خداى تعالى ، او را در عين اينكه عالم بود گمراه كرد . سوره جاثيه ، آيه 23 .