آسمانها و زمين دانسته ، نه در خلقت آنها ، و يك جا هم فرموده : « وَمِنْ آياتِه خَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 1 » و نظاير اين اختلاف تعبير بسيار است . و از همين اختلاف استفاده مىشود معناى اينكه « در چيزى آيت باشد » اين است كه خود آن چيز آيت باشد ، هم چنان كه از اختلاف تعبير ديگرى كه در آيات بالا بود ، و در يكى مىفرمود : « در آسمانها و زمين » و در ديگرى مىفرمود « در خلقت آسمانها و زمين » استفاده مىشود كه مراد از خلقت آسمانها و زمين خود آسمانها و زمين است ، نه چيز ديگر . حال بايد ديد چرا آسمانها و زمين را ظرف آيت دانسته ، با اينكه خودش آيت است ؟ در پاسخ مىگوييم : اين بدان عنايت است كه بفهماند جهات وجود آسمانها و زمين مختلف است ، و هر جهت از جهات آنها خود آيتى است از آيات ، و اگر خود آسمانها و زمين در نظر گرفته مىشد ، چاره اى جز اين نبود كه همه آنها را يك آيت بگيريم ، در حالى كه مىبينيم مثلا زمين را به تنهايى آيات شمرده و فرموده « وَفِي الأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ » « 2 » و اگر خود زمين در نظر گرفته مىشد بايد مىفرمود : « و الأرض آية للموقنين - زمين آيتى است براى اهل يقين » و آن وقت آن منظور فوت مىشد ، و ديگر نمىفهمانيد كه در هستى زمين جهاتى است كه هر يك از آن جهات به تنهايى آيتى است مستقل . پس معناى اينكه فرمود : * ( « إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ . . . » ) * اين است كه براى وجود آسمانها و زمين جهاتى است كه هر جهتش دلالت دارد بر اينكه آفريدگار و مدبرش تنها خداست ، و شريكى براى او نيست ، براى اينكه آسمانها و زمين با حاجت ذاتيش به پديد آورنده ، و با عظمت خلقتش ، و بىنظير بودن تركيبش ، و اتصالى كه در وجود اجزاء بى شمار و هولانگيز آن به يكديگر است ، و ارتباط و اندراجى كه نظامهاى جزئى و مخصوص به يك يك موجودات در تحت نظام عمومى و كلى حاكم بر كل عالم دارد ، همه دلالت دارد بر اينكه خالقى يكتا دارد ، و همان خالق يكتا مدبر آن است . آرى ، اگر براى اين عالم پديد آورنده اى نمىبود ، پديد نمىآمد ، و اگر مدبرش يكتا نبود ، نظامهاى جزئى آن با يكديگر متناقض مىشد و تدبير مختلف مىگشت . از آنچه گذشت روشن گرديد اينكه بعضى از مفسرين « 3 » گفته‌اند : جمله « فى السماوات » در

--> ( 1 ) و يكى از آيات او آفرينش آسمانها و زمين است . سوره روم ، آيه 22 . ( 2 ) در زمين آيتها هست براى اهل يقين . سوره ذاريات ، آيه 20 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 138 .