تقدير « فى خلق السماوات » است ، صحيح نيست ، و بدون هيچ حاجتى بيهوده خود را به زحمت انداخته . * ( « وَفِي خَلْقِكُمْ وَما يَبُثُّ مِنْ دابَّةٍ آياتٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ » ) * كلمه « يبث » از مصدر « بث » است كه به معناى متفرق كردن و افشاندن است . و بث جنبندگان به معناى اين است كه خداى تعالى آنها را در زمين منتشر و متفرق كرده ، هم چنان كه در جاى ديگر در باره خلقت انسان فرموده : « ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ » « 1 » . و معناى آيه شريفه اين است كه : و در خود شما از حيث وجودتان كه وجودى است مخلوق و نيز در جنبندگان از اين حيث كه خداى تعالى خلقشان كرده و در زمين متفرق و پراكنده ساخته ، آياتى است براى مردمى كه راه يقين را سلوك مىكنند . و خلقت انسان علاوه بر اينكه موجودى است زمينى و مرتبط به ماده ، نوع ديگرى است از خلقت كه با خلقت آسمانها و زمين اختلاف دارد ، براى اينكه آسمانها و زمين تنها موجودى مادى هستند ، ولى انسان موجودى است مركب از بدنى مادى و تركيب يافته از مواد عنصرى و زمينى كه با مرگ فاسد و متلاشى مىشود ، و از چيزى ديگر وراى ماده ، چيزى كه از نسج عالم بالا ، و مجرد از ماده است ، و به همين جهت با مرگ فاسد نمىشود ، بلكه در هنگام مرگ ، بدن متوفى مىشود ، يعنى به تمام و كمال گرفته مىشود ، و نزد خدا محفوظ مىماند ، و اين چيز همان است كه قرآن آن را « روح » ناميده و فرموده « وَنَفَخْتُ فِيه مِنْ رُوحِي » « 2 » . و نيز بعد از آنكه خلقت انسان از نطفه ، و سپس علقه ، و آن گاه مضغه ، و در آخر تكميل ساختمان بدنى او را ذكر مىكند ، مىفرمايد : « ثُمَّ أَنْشَأْناه خَلْقاً آخَرَ » « 3 » و نيز در باره حقيقت مرگ انسان فرموده : « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 4 » . پس كسى كه در خلقت انسان تدبر و نظر مىكند ، در حقيقت در آيتى ملكوتى نظر مىافكند ، آيتى وراى آيات مادى . و همچنين است ناظر در خلقت جنبندگان ، چون آنها نيز جان دارند ، داراى حيات و شعورند ، هر چند از نظر حيات و شعور ، و همچنين از نظر تجهيزات بدنى پائينتر از انسانند ، ولى همه آنها براى كسى كه اهل يقين باشد آيتند ، و اهل يقين با

--> ( 1 ) سوره روم ، آيه 20 . ( 2 ) و از روح خود در آن دميدم . سوره حجر ، آيه 29 . ( 3 ) و سپس او را خلقتى ديگر كرديم . سوره مؤمنون ، آيه 14 . ( 4 ) بگو آن فرشته مرگ كه موكل بر شما است شما را تمام و كامل تحويل مىگيرد . سوره الم سجده ، آيه 11 .