اشاره نموده ، مىفرمايد : چون در پيش روى خود روزى را دارند كه در آن روز بر طبق اعمال صالحى كه انجام داده‌اند از ايمان و پيروى شريعت ، و بر طبق گناهانى كه كرده‌اند از اعراض از دين و غيره محاسبه خواهند شد . آن گاه پيشامدهايى را كه هر يك از اين دو طايفه در قيامت دارند ذكر مىكند . البته در خلال اين بيانات انذار شديد و تهديد سختى به مستكبرين دارد كه از آيات خدا اعراض مىكنند . و نيز به كسانى كه هواى نفس خود را معبود خود گرفته‌اند و خدا آنان را گمراه كرد در عين اينكه به گمراهى خود عالم بودند ، هشدار مىدهد . و از لطائفى كه در اين سوره آمده بيان معناى نوشتن نامه اعمال و استنساخ آن است . اين سوره به شهادت سياق آياتش در مكه نازل شده . ولى بعضى از مفسرين « 1 » آيه * ( « قُلْ لِلَّذِينَ آمَنُوا . . . » ) * را از مكى بودن استثناء كرده‌اند ، ولى هيچ دليل و شاهدى بر گفتار خود ندارند . * ( « حم تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّه الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ » ) * ظاهرا جمله * ( « تَنْزِيلُ الْكِتابِ » ) * از باب اضافه صفت به موصوف مىباشد . و كلمه « تنزيل » مصدر به معناى مفعول مىباشد . و جمله « من اللَّه » جار و مجرورى است متعلق به تنزيل . و تمام اين جمله خبر است براى مبتداى حذف شده ، يعنى « هذا » . و معنايش اين است : اين كتابى است نازل شده از ناحيه خداى عزيز حكيم . ما در سابق در باره مفردات اين آيه بحث كرديم . * ( « إِنَّ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ لآياتٍ لِلْمُؤْمِنِينَ » ) * كلمه « آيات » جمع « آيت » است كه به معناى علامت و نشانه اى است كه بر وجود چيزى دلالت كند ، و بدان اشاره نمايد . و مراد از اينكه فرمود « در آسمانها و زمين علامتها هست » اين است كه اصلا آسمان و زمين آياتى هستند كه بر هستى پديد آورنده خود دلالت مىكنند ، نه اينكه آيتها چيز ديگر باشند ، و در ظرف آسمانها و زمين قرار داشته باشند . دليل بر گفتار ما اين است كه تعبيرات قرآن كريم از اين معنا مختلف است ، گاهى مىفرمايد « فلان چيز آيت است » و گاهى مىفرمايد « در فلان چيز آيت است » و گاهى هم مىفرمايد « در خلقت فلان چيز آيت است » ، مثلا يك جا فرموده : « إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لآياتٍ » « 2 » ، جاى ديگر آيه مورد بحث است ، كه آيت را در خود

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 25 ، ص 138 . ( 2 ) به درستى در خلقت آسمانها و زمين و اختلاف شب و روز آيتها است . سوره آل عمران ، آيه 190 .